Δομισμός: γλώσσα, αιτιότητα, υποκείμενο

Abstract

This study begins with the work of Ferdinand de Saussure, the founder of structuralism, and the Geneva School, which he established. The examination of the orthodox teaching of linguistic structuralism is particularly important, because it will reveal any deviations, shifts, and revisions that took place not only during the transfer of the model to other fields, but also between the schools of linguistics that we can call structuralist, the examination of which is included accordingly. Through the initial consideration of structural causality, as it is considered in the context of language-system in relation to the speaking subject, the relevant determinations of language and the passive inscription of subjects in it are highlighted. Orthodox doctrine and the deviations noted in some of the linguistic schools are examined together, in order to highlight the important borrowings and contributions to anthropological structuralism. The work of Claude Lévi-Strauss examined below constitutes an attempt to apply an eclectic linguistic structuralism to the study of phenomena of a different order, which admittedly violates Saussure's intentions and the possibilities of language. Lévi-Strauss's epistemological homogenisation is characterised as a strict formalistic model with a high level of standardisation, as it combines elements from various schools of linguistics, anthropology, sociology, mathematics and cybernetics, thus enabling a paradigm shift in philosophy with the decline of Jean-Paul Sartre's existentialism as the dominant trend. The discussion of Lévi-Strauss's positivist model of structuralism is considered necessary because it attempts a strict conceptualization of structural causality, which, after the decline of existentialism's subjectivism, leads to the almost complete abolition of the concept of the subject. The following examination of Louis Althusser's early work is based on an attempt to identify, despite the similarity of the terminology used, any different understanding of causal structural relations and the possible discovery of the concept of the subject, examined in the light of political practice or, in other words, his active presence. The purpose of this attempt to identify any different meanings is to highlight possible shifts and changes in the status of structural normativity through the complex schemes of determination observed in the materialist dialectic of this work. Already in Althusser's early work, through a Spinozist interpretation or reading of Marxism, the problem of the absent subject is attempted to be answered through the inclusion of the subjects' self-activity, which is evidenced by their political practice, in the complex structural game of determinations of the whole, and which political practice, in synergy but also in conjunction with other factors and structural processes, such as immanent structural causality, can lead to structural reconstruction or overthrow. Finally, the discussion of the formal logical criteria for recognizing structuralism, as set out by Deleuze, concerns a comprehensive overview on our part of the "structuralisms" we have studied. The exploratory application of the criteria set, which are not treated as valid from the outset, aims at the final determination of whether or not structuralism is a unity. Their validity is examined simultaneously with their application in each field, so that the problem of causality and the role of subjects can be highlighted in its various versions, as we gradually move from the issue of the eclipse of the subject and its relative lack of freedom to a "wild" subjectivism. From the post-war subjectivism of existentialism and phenomenology, we move on to the structuralist decline of the subject and its hetero-determination in the 1950s and 1960s, until the subjects return vindictively through their eclipse, namely from the very theoretical current that devalued them as such, structuralism.

Η ανά χείρας έρευνα εκκινεί από το έργο του θεμελιωτή του δομισμού Ferdinand de Saussure και της Σχολής της Γενεύης την οποία ο ίδιος ίδρυσε. Η εξέταση της ορθόδοξης διδασκαλίας του γλωσσολογικού δομισμού είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι έτσι θα διαπιστωθούν οι όποιες παρεκκλίσεις, μετατοπίσεις και αναθεωρήσεις έλαβαν χώρα όχι μόνο κατά τη μεταφορά του μοντέλου σε άλλα πεδία, αλλά και ανάμεσα στις σχολές της γλωσσολογίας τις οποίες μπορούμε να ονομάσουμε δομιστικές και η εξέταση των οποίων συμπεριλαμβάνεται συνακολούθως. Διαμέσου της εναρκτήριας θεώρησης της δομικής αιτιότητας, όπως αυτή θεωρείται στο πλαίσιο της γλώσσας-συστήματος σε αναφορά με το ομιλούν υποκείμενο, αναδεικνύονται οι συναφείς ντετερμινιστικοί καθορισμοί της γλώσσας και η παθητική εγγραφή των υποκειμένων σε αυτήν. Το ορθόδοξο δόγμα και οι αποκλίσεις που σημειώνονται σε κάποιες από τις γλωσσολογικές σχολές συνεξετάζονται, ώστε να επισημανθούν κατόπιν τα σημαντικά δάνεια και η συμβολή προς τον ανθρωπολογικό δομισμό. Το έργο του Claude Lévi-Strauss που εξετάζεται ακολούθως αποτελεί μια απόπειρα εφαρμογής ενός πολυσυλλεκτικού γλωσσολογικού δομισμού στη μελέτη φαινομένων άλλης τάξης, η οποία ομολογουμένως παραβιάζει τις προθέσεις του Saussure και τις δυνατότητες της γλώσσας. Η λεβιστροσιανή επιστημολογική ομογενοποίηση χαρακτηρίζεται ως ένα αυστηρό φορμαλιστικό μοντέλο με υψηλό επίπεδο τυποποίησης, καθώς συνδυάζει στοιχεία από διάφορες σχολές γλωσσολογίας, ανθρωπολογίας, κοινωνιολογίας, μαθηματικών και κυβερνητικής καθιστώντας έτσι δυνατή μία αλλαγή παραδείγματος στη φιλοσοφία με την έκπτωση του υπαρξισμού του Jean-Paul Sartre ως κυρίαρχου ρεύματος. Η πραγμάτευση του θετικιστικού μοντέλου δομισμού του Lévi-Strauss κρίνεται απαραίτητη, διότι μέσω αυτού επιχειρείται μία αυστηρή εννοιολόγηση της δομικής αιτιότητας, η οποία οδηγεί μετά την πτώση του υποκειμενισμού του υπαρξισμού στην σχεδόν ολοκληρωτική ακύρωση της έννοιας του υποκειμένου. Η ακόλουθη εξέταση του πρώιμου έργου του Louis Althusser στηρίζεται σε μια προσπάθεια εντοπισμού, παρά την ομοιότητα της ορολογίας που χρησιμοποιείται, της όποιας διαφορετικής εννόησης των αιτιακών δομικών σχέσεων και της πιθανής εξεύρεσης της έννοιας του υποκειμένου, εξεταζόμενου υπό το πρίσμα της πολιτικής πρακτικής ή, διαφορετικά, της ενεργητικής του παρουσίας. Σκοπός της προσπάθειας εντοπισμού κάθε διαφορετικής εννόησης είναι η ανάδειξη ενδεχόμενων μετατοπίσεων και αλλαγών στο καθεστώς της δομικής κανονιστικότητας μέσα από τα σύνθετα σχήματα καθορισμού, τα οποία παρατηρούνται στην υλιστική διαλεκτική του έργου αυτού. Ήδη με το πρώιμο έργο του Althusser, μέσω μιας σπινοζιστικής ερμηνείας ή ανάγνωσης του μαρξισμού που επιχειρείται, το πρόβλημα του εκλιπόντος υποκειμένου επιχειρείται να απαντηθεί μέσω της συμπερίληψης της αυτενέργειας των υποκειμένων, η οποία μαρτυρείται από την πολιτική τους πρακτική, στο σύνθετο δομικό παιχνίδι των καθορισμών του όλου και η οποία πολιτική πρακτική σε συνέργεια, αλλά και συνάφεια, με άλλους παράγοντες και δομικές διαδικασίες, όπως η εμμενής δομική αιτιότητα, μπορεί να οδηγήσει σε δομική ανασυγκρότηση ή ανατροπή. Τέλος, η πραγμάτευση των τυπικά λογικών κριτηρίων αναγνώρισης του δομισμού, που θέτει ο Deleuze, αφορά μια εκ μέρους μας ολική επισκόπηση των «δομισμών» που μελετήσαμε. Η διερευνητική εφαρμογή των τιθέμενων κριτηρίων, τα οποία δεν αντιμετωπίζονται εξαρχής ως δόκιμα, αποβλέπει στην ακροτελεύτια απόφανση της ενότητας του δομισμού ή όχι. Η εγκυρότητά τους συνεξετάζεται ταυτόχρονα με την εφαρμογή τους στους εκάστοτε τομείς, έτσι ώστε το πρόβλημα την αιτιότητας και του ρόλου των υποκειμένων να αναδειχθεί στις διάφορες εκδοχές του, καθώς από το θέμα της έκλειψης του υποκειμένου και της σχετικής ανελευθερίας του μεταβαίνουμε σταδιακά σε έναν «άγριο» υποκειμενισμό. Από τον μεταπολεμικό υποκειμενισμό του υπαρξισμού και της φαινομενολογίας περνάμε στην δομιστική έκπτωση του υποκειμένου και τον ετεροκαθορισμό του των δεκαετιών ’50-’60 έως ότου τα υποκείμενα επανέρχονται εκδικητικά μέσα από την έκλειψη τους, δηλαδή από το ίδιο το θεωρητικό ρεύμα που τα απαξίωσε ως τέτοια, τον δομισμό.