Η ψυχοκοινωνική προετοιμασία των υποψηφίων θετών γονέων ως πρακτική πρώιμης παρέμβασης: εμπειρίες και αντιλήψεις επαγγελματιών του πεδίου και θετών γονέων

Abstract

Adoption, as a reparative experience, presupposes adequately prepared parents who can respond to the complex psychosocial challenges of the adoptive family. The impetus for conducting the present research was Law 4538/2018, which established the mandatory training for prospective adoptive parents in alignment with international best practices, alongside the identified gap in the Greek literature and research. Employing the methodology of qualitative social research, with semi-structured interview as the primary tool and the complementary use of the self-report scales ASSET (Workplace Stress Measurement Scale) and PLOC (Parental Locus of Control Scale), this study explores: (a) the experiences of social workers active in the field and their perceptions regarding adoption and the contribution of preparation to strengthening the parental role, and (b) the lived experiences of adoptive parents concerning the challenges of parenthood and their navigation within the social protection system during the assessment and preparation process. The research geographically encompasses 11 Regional Units across five Regions of Greece, with the sample consisting of 25 professionals and 27 adoptive parents, drawn from agencies that carry out adoptions and/or collaborate with prospective adoptive parents.Findings reveal that adoptive parenthood is defined as a field of negotiation concerning parental identity, emotional bonding, and dilemmas of open communication, and is characterized by ongoing meaning-making, resilience, therapeutic caregiving, and pervasive uncertainty. At the same time, they highlight the multidimensional nature of preparation, which emerges as a process of empowerment and transformation, intrinsically linked to assessment, while also exposing asymmetrical power relations governing procedures and raising ethical concerns. Early intervention is recognized as a multifaceted concept with an expanded scope, which, in the field of adoption, is conceptualized as an intervention not necessarily limited to early childhood. Regarding the training programs, professionals emphasize that their incorporation into the institutional framework represents one of the positive aspects of legislative reform; however, adoptive parents point to significant shortcomings that ultimately leave them unprepared to confront the real challenges of family life. Moreover, the lack of standardized protocols and scientific tools together with insufficient professional training, results in heterogeneous practices and raises concerns about unequal treatment of prospective adoptive parents. Finally, the entire research population underscores the need for more systematic structuring and for reforms in training, policy, and support mechanisms.

Η τεκνοθεσία, ως επανορθωτική εμπειρία, προϋποθέτει κατάλληλα προετοιμασμένους γονείς ώστε να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στις σύνθετες ψυχοκοινωνικές προκλήσεις της θετής οικογένειας. Αφορμή για τη διεξαγωγή της παρούσας έρευνας αποτέλεσαν ο Νόμος 4538/2018 που θεσμοθέτησε την υποχρεωτική εκπαίδευση των υποψηφίων θετών γονέων σε εναρμόνιση με τις διεθνείς καλές πρακτικές, καθώς και το διαπιστωμένο κενό στην ελληνική βιβλιογραφία και έρευνα. Αξιοποιώντας την ποιοτική κοινωνική έρευνα, με βασικό εργαλείο την ημιδομημένη συνέντευξη και με τη συμπληρωματική χρήση των αυτοαναφορικών κλιμάκων ASSET (Κλίμακα Μέτρησης του Εργασιακού Άγχους) και PLOC (Κλίμακα Γονεϊκού Πεδίου Ελέγχου), η μελέτη διερευνά: (α) την εμπειρία κοινωνικών λειτουργών που δραστηριοποιούνται στο πεδίο, καθώς και τις αντιλήψεις τους για τον θεσμό και τη συμβολή της προετοιμασίας στην ενίσχυση του γονεϊκού ρόλου και (β) το βίωμα θετών γονέων σχετικά με τις προκλήσεις της γονεϊκότητας και την εμπειρία πλοήγησης στο σύστημα κοινωνικής προστασίας κατά την αξιολόγηση και προετοιμασία. Η έρευνα καλύπτει γεωγραφικά 11 Περιφερειακές Ενότητες από πέντε Περιφέρειες της Επικράτειας και τα δειγματοληπτικά πλαίσια από τα οποία αντλείται ο ερευνώμενος πληθυσμός -25 επαγγελματίες και 27 θετοί γονείς- είναι φορείς οι οποίοι τελούν τεκνοθεσίες ή/και συνεργάζονται με υποψήφιους θετούς γονείς. Τα ευρήματα αποκαλύπτουν ότι η θετή γονεϊκότητα ορίζεται ως πεδίο διαπραγμάτευσης για τη γονεϊκή ταυτότητα, τη συναισθηματική σύνδεση και τα διλήμματα της ανοιχτής επικοινωνίας και χαρακτηρίζεται από τη συνεχή νοηματοδότηση, την ανθεκτικότητα, τη θεραπευτική φροντίδα και τη διάχυτη αβεβαιότητα. Παράλληλα, φωτίζουν την πολυδιάστατη φύση της προετοιμασίας, η οποία επισημαίνεται ως διεργασία ενδυνάμωσης και μετασχηματισμού, άρρηκτα συνδεδεμένη με την αξιολόγηση, ενώ αναδύονται ασύμμετρες σχέσεις εξουσίας που διέπουν τις διαδικασίες, καθώς και ηθικοί προβληματισμοί. Η πρώιμη παρέμβαση αναγνωρίζεται ως ένας πολύσημος όρος με διευρυμένη διάσταση που στο πεδίο της τεκνοθεσίας εγγράφεται και ως παρέμβαση αποσυνδεδεμένη από την πρώιμη ηλικία. Σχετικά με τα εκπαιδευτικά προγράμματα, οι επαγγελματίες αναφέρουν ότι η εισαγωγή τους στο θεσμικό πλαίσιο συνιστά ένα από τα θετικά σημεία της νομοθετικής μεταρρύθμισης, ωστόσο οι θετοί γονείς επισημαίνουν σημαντικά ελλείμματα που τους αφήνουν τελικά απροετοίμαστους απέναντι στις πραγματικές προκλήσεις της οικογενειακής ζωής. Επίσης, αποτυπώνεται η απουσία κοινών πρωτοκόλλων και επιστημονικών εργαλείων, καθώς και η έλλειψη επαρκούς κατάρτισης των επαγγελματιών, καθιστώντας τις πρακτικές ανομοιογενείς και εγείροντας ζητήματα άνισης μεταχείρισης των υποψήφιων θετών γονέων. Τέλος, το σύνολο του ερευνώμενου πληθυσμού υπογραμμίζει την ανάγκη για συστηματικότερη πλαισίωση και για μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση, την πολιτική και τους υποστηρικτικούς μηχανισμούς.