Λογοτεχνία και ηθική αντίληψη: από τη θεωρία στη διδακτική πράξη

Abstract

This dissertation explores the ethical response of undergraduate students in the Department of Primary Education of the National and Kapodistrian University of Athens, to prose and poetic works of Modern Greek Literature. As a conceptual framework for examining ethical response, the study draws on Aristotelian theory of “moral perception” ─ a notion that integrates judgment, emotion, and imagination, and is developed in the work of Martha Nussbaum as a bridge connecting ethical theory to literature. The main objectives of the study are to deepen the understanding of the phenomenon of ethical response, to identify teaching strategies that foster ethical engagement with literary texts, and to investigate the potential ethical effects of literature instruction on students’ attitudes, desires, and behavioral tendencies. Addressing a gap in the existing literature and educational research, the dissertation seeks to offer theoretical and methodological reinforcement for literature teaching through approaches that regard the literary work not only as an aesthetic object but also as a bearer of ethical experience. Drawing on contemporary theories of the ethical dimension of literary writing and reading, the research tests tools of ethical analysis and criticism in practice and examines pedagogical factors that support a meaningful ethical “encounter” between students and literary texts. The methodological approach adopted a case study design within an ethnographic framework. The experimental character of the study required the random assignment of participants into two groups—an Experimental Group and a Control Group—both of which were taught the same literary texts through different instructional methods. The Control Group primarily employed a hermeneutic approach, whereas instruction in the Experimental Group was based on methods informed by reader-response and rhetorical approaches to literature. The study investigated the impact of teaching method (independent variable) on the kind of ethical response students exhibited toward the literary texts, on the degree of interest demonstrated during instruction, and on the desires they developed regarding their character and behavior (dependent variables). Research data were collected through various techniques (observation, audio recording and transcription of lessons, questionnaires, written assignments, and focused interviews) and were subjected to qualitative content analysis. The analysis of the research data revealed significant differences in the ethical response of the two groups and identified the pedagogical factors that influenced students’ ethical engagement with the literary texts, as well as the pleasure they derived from the lessons. An in-depth examination of their ethical responses illuminated how the three core components of Aristotelian moral perception—judgment, emotion, and imagination—interrelate and interact. The research also brought to light key aspects of the ethical impact of literature instruction on students, including introspection and self-criticism, the reinterpretation of personal experiences, moral reflection and remorse, the cultivation of empathy and the re-evaluation of attitudes toward people within their experiential horizon. The study’s findings open promising avenues for enriching classroom practice with strategies attuned to the contemporary ethical orientation of literature teaching—not by promoting moralism or didacticism, but by nurturing the broad horizon of moral perception.

Η παρούσα διατριβή διερευνά την ηθική ανταπόκριση προπτυχιακών φοιτητών και φοιτητριών του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Ε.Κ.Π.Α. απέναντι σε πεζά και ποιητικά κείμενα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Ως εννοιολογικό πλαίσιο για τη διερεύνηση της ηθικής ανταπόκρισης αξιοποιείται η αριστοτελική «ηθική της αντίληψης», η οποία ενσωματώνει την κρίση, το συναίσθημα και τη φαντασία, και αναπτύσσεται στο έργο της Martha Nussbaum ως γέφυρα για τη σύνδεση της ηθικής θεωρίας με τη λογοτεχνία. Σκοπός της διατριβής είναι η βαθύτερη κατανόηση του φαινομένου της ηθικής ανταπόκρισης, η ανάδειξη διδακτικών στρατηγικών που ενισχύουν την ηθική εμπλοκή στα λογοτεχνικά κείμενα, καθώς και η διερεύνηση ενδεχόμενων ηθικών επιδράσεων της λογοτεχνικής διδασκαλίας στη διαμόρφωση στάσεων, επιθυμιών και μορφών συμπεριφοράς. Ανταποκρινόμενη σε ένα κενό της υπάρχουσας βιβλιογραφίας και εκπαιδευτικής έρευνας, η διατριβή επιδιώκει να ενισχύσει θεωρητικά και μεθοδολογικά τη διδασκαλία της λογοτεχνίας, μέσα από προσεγγίσεις που αναδεικνύουν το λογοτεχνικό έργο όχι μόνο ως αισθητικό αντικείμενο αλλά και ως φορέα ηθικής εμπειρίας. Αντλώντας από σύγχρονες θεωρίες για την ηθική διάσταση της λογοτεχνικής γραφής και ανάγνωσης, η έρευνα δοκιμάζει στην πράξη εργαλεία ηθικής ανάλυσης και ηθικής κριτικής, και μελετά τους παράγοντες της διδασκαλίας που καλλιεργούν μια γόνιμη ηθική «συνάντηση» των φοιτητών και φοιτητριών με τα λογοτεχνικά κείμενα. Η μεθοδολογική προσέγγιση βασίστηκε στη μελέτη περίπτωσης, στο πλαίσιο ενός εθνογραφικού ερευνητικού σχεδιασμού. Ο πειραματικός χαρακτήρας της έρευνας υπαγόρευσε την τυχαία κατανομή των υποκειμένων της σε δύο ομάδες ─Πειραματική Ομάδα και Ομάδα Ελέγχου─, οι οποίες διδάχθηκαν τα ίδια λογοτεχνικά κείμενα με διαφορετικές μεθόδους διδασκαλίας. Στην Ομάδα Ελέγχου αξιοποιήθηκε κυρίως η ερμηνευτική μέθοδος, ενώ στην Πειραματική Ομάδα εφαρμόστηκαν μέθοδοι που απορρέουν από τις αναγνωστικές και ρητορικές προσεγγίσεις της λογοτεχνίας. Διερευνήθηκε, λοιπόν, η επίδραση της διδακτικής μεθόδου (ανεξάρτητης μεταβλητής) στο είδος της ηθικής ανταπόκρισης που εκδήλωσαν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες απέναντι στα λογοτεχνικά κείμενα, στο ενδιαφέρον που εκδήλωσαν για τη διδασκαλία, καθώς και στις επιθυμίες που ανέπτυξαν σε σχέση με τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά τους (εξαρτημένες μεταβλητές). Τα ερευνητικά δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω ποικίλων τεχνικών (παρατήρηση, ηχογράφηση και απομαγνητοφώνηση των διδασκαλιών, ερωτηματολόγια, γραπτές εργασίες και εστιασμένες συνεντεύξεις) και υποβλήθηκαν σε ποιοτική ανάλυση περιεχομένου. Η ανάλυση των ερευνητικών δεδομένων αποκάλυψε ριζικές διαφοροποιήσεις στην ηθική ανταπόκριση των δύο ομάδων και ανέδειξε τους διδακτικούς παράγοντες που επηρέασαν την ηθική εμπλοκή των φοιτητών και φοιτητριών στα λογοτεχνικά κείμενα, καθώς και την ευχαρίστηση που άντλησαν από τις διδασκαλίες. Η σε βάθος μελέτη της ηθικής ανταπόκρισής τους φώτισε και τον τρόπο με τον οποίο τα τρία θεμελιώδη στοιχεία της αριστοτελικής ηθικής αντίληψης ─η κρίση, το συναίσθημα και η φαντασία─ σχετίζονται και αλληλεπιδρούν. Η έρευνα αποκάλυψε, επίσης, καίριες όψεις της ηθικής επίδρασης των λογοτεχνικών διδασκαλιών στους φοιτητές και στις φοιτήτριες, όπως την ενδοσκόπηση και την αυτοκριτική τους, την επανανοηματοδότηση προσωπικών τους εμπειριών, τον αναστοχασμό και τη μεταμέλεια για μορφές συμπεριφοράς τους, την ενίσχυση της ενσυναίσθησης και την αναθεώρηση των στάσεών τους απέναντι σε πρόσωπα του βιωματικού τους ορίζοντα. Τα ευρήματα της έρευνας ανοίγουν ευοίωνες προοπτικές για τον εμπλουτισμό της διδακτικής πράξης με στρατηγικές που υπηρετούν τον σύγχρονο ηθικό προσανατολισμό του μαθήματος, καλλιεργώντας όχι την ηθικολογία και τον ηθικοδιδακτισμό, αλλά τον ευρύ ορίζοντα της ηθικής αντίληψης.