Δυνητικοί εαυτοί εφήβων σε έναν κόσμο αλλαγών και προκλήσεων: το σχολείο ως πλαίσιο κινητοποίησης και διαμόρφωσης θετικών ακαδημαϊκών δυνητικών εαυτών

Abstract

The present dissertation examines adolescents’ possible selves and their motivational function in education during a period of social and educational changes, challenges, and uncertainty. The study focuses on academic possible selves, defined as individuals’ hoped-for and feared future self-representations related to education, academic goals and academic achievement. The theoretical framework of the dissertation is Identity-Based Motivation Theory (Oyserman 2007, 2015). According to this theory, possible selves have motivational power when they are connected to individuals’ present experiences, aligned with their identities, and accompanied by adaptive interpretations of difficulty. The dissertation aims to: (a) investigate the content of adolescents’ possible selves, and, in particular, examine the associations among the motivational aspects of possible selves, perceived contextual factors, and interpretations of school-related difficulty, in order to predict academic outcomes among general and vocational high school students; and (b) design, implement, and evaluate the effectiveness of an intervention program aimed at strengthening the motivational power of academic possible selves among vocational high school students, who, according to the literature, exhibit a more vulnerable profile in terms of academic motivation and school engagement. The research design comprised two phases. In the first phase, data were collected from 10th-grade students in general (N = 388) and vocational high schools (N = 210). Self-report measures assessed possible selves adolescents articulate, the strategies they adopt to attain hoped-for and avoid feared possible selves, perceived efficacy for attaining possible selves, perception of school as a path to their possible selves, perceived value placed on school by parents and teachers, interpretations of difficulty in school tasks, academic self-regulation, and school achievement. In the second phase, the intervention program was implemented among vocational school students. The program was based on the Pathways-to-Success program (Oyserman, 2015), adapted to the present context. Its effectiveness was evaluated using measurements administered before, immediately after, and five months after implementation in the intervention group, with the use of a control group. Results from the first phase indicated that vocational high school students reported lower levels across the examined variables compared to general high school students, supporting the choice of implementing the intervention in vocational education. Path analyses further demonstrated associations among perceived value placed on school by parents and teachers, the motivational dimensions of possible selves, interpretations of schoolwork difficulty, and academic outcomes, with school type functioning as a moderating factor. The intervention was found to be effective in enhancing strategy use, perceived efficacy, and academic self-regulation among vocational high school students. The findings are discussed in light of the relevant international literature and the limitations of the present study. Directions for future research and practical implications within the schoolcommunity are suggested.

Η παρούσα διατριβή μελετά τους δυνητικούς εαυτούς των εφήβων και την παρωθητική τους λειτουργία στην εκπαίδευση, σε μια περίοδο κοινωνικών και εκπαιδευτικών αλλαγών, προκλήσεων και αβεβαιότητας. Εστιάζει στους ακαδημαϊκούς δυνητικούς εαυτούς, δηλαδή στις επιθυμητές και μη επιθυμητές μελλοντικές αναπαραστάσεις των ατόμων για τον εαυτό τους σχετικά με την εκπαίδευση, τους ακαδημαϊκούς στόχους και τα ακαδημαϊκά επιτεύγματα. Θεωρητικό πλαίσιο της διατριβής αποτελεί η Θεωρία του Κινήτρου Βασιζόμενου στην Ταυτότητα (Identity-Based Motivation Theory) (Oyserman, 2007, 2015), σύμφωνα με την οποία οι δυνητικοί εαυτοί αποκτούν ισχύ κινήτρου όταν συνδέονται με το παρόν των ατόμων,συμφωνούν με τις ταυτότητές τους και συνοδεύονται από λειτουργικούς τρόπους ερμηνείας των δυσκολιών. Η διατριβή αποσκοπεί: (α) στη διερεύνηση του περιεχομένου των δυνητικών εαυτών έφηβων μαθητών/ριών, και κυρίως, στην εξέταση της σύνδεσης των παρωθητικών διαστάσεων των ακαδημαϊκών δυνητικών εαυτών με αντιληπτούς παράγοντες πλαισίου και τον τρόπο ερμηνείας της σχολικής δυσκολίας, ώστε να προβλεφθούν ακαδημαϊκά αποτελέσματα σε μαθητές/ριες Γενικών και Επαγγελματικών Λυκείων, και (β) στον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας ενός προγράμματος παρέμβασης με στόχο την ενδυνάμωση της παρωθητικής λειτουργίας των ακαδημαϊκών δυνητικών εαυτών μαθητών/ριών Επαγγελματικών Λυκείων, οι οποίοι/ες, σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, εμφανίζουν ένα πιο ευάλωτο προφίλ ακαδημαϊκών κινήτρων και σύνδεσης με το σχολείο. Το ερευνητικό σχέδιο περιλάμβανε δύο φάσεις. Στην Α΄ Φάση συλλέχθηκαν δεδομένα από μαθητές/ριες της Α΄ τάξης Γενικών (Ν = 388) και Επαγγελματικών Λυκείων (Ν = 210) μέσω κλιμάκων αυτο-αναφοράς που αξιολογούσαν τους δυνητικούς εαυτούς που διαμορφώνουν, τις στρατηγικές που υιοθετούν για την επίτευξη των επιθυμητών και την αποφυγή των μη επιθυμητών δυνητικών τους εαυτών, την αντιληπτή επάρκεια για την επίτευξη των δυνητικών εαυτών, την αντίληψη του σχολείου ως μονοπατιού για την επίτευξη των δυνητικών εαυτών, την αντιληπτή απόδοση αξίας στο σχολείο από γονείς και εκπαιδευτικούς, τον τρόπο ερμηνείας της δυσκολίας κατά τη σχολική εργασία, την ακαδημαϊκή αυτο-ρύθμιση και τη σχολική επίδοση. Στη Β΄ Φάση εφαρμόστηκε το πρόγραμμα παρέμβασης σε μαθητές/ριες Α΄ τάξης ΕΠΑΛ, το οποίο βασίστηκε στο πρόγραμμα ‘Pathways-to-Success’ (Oyserman, 2015) αλλά προσαρμόστηκε στο παρόν πλαίσιο και στις τρέχουσες συνθήκες. Η αποτελεσματικότητα του προγράμματος παρέμβασης αξιολογήθηκε με μια σειρά μετρήσεων πριν, αμέσως μετά και πέντε μήνες μετά την εφαρμογή του στην ομάδα παρέμβασης και με χρήση ομάδας ελέγχου. Τα αποτελέσματα της Α΄ Φάσης έδειξαν ότι οι μαθητές/ριες των ΕΠΑΛ αναφέρουν χαμηλότερα επίπεδα των υπό μελέτη μεταβλητών συγκριτικά με τους/τις μαθητές/ριες των ΓΕΛ, υποστηρίζοντας την επιλογή εφαρμογής του προγράμματος στους/στις μαθητές/ριες των ΕΠΑΛ. Επιπλέον, οι αναλύσεις διαδρομών έδειξαν τη σύνδεση μεταξύ της αντιληπτής απόδοσης αξίας στο σχολείο από γονείς και εκπαιδευτικούς, των παρωθητικών διαστάσεων των δυνητικών εαυτών, του τρόπου ερμηνείας της δυσκολίας της σχολικής εργασίας και των ακαδημαϊκών αποτελεσμάτων, με το είδος σχολείου να λειτουργεί ως ρυθμιστικός παράγοντας. Η παρέμβαση βρέθηκε αποτελεσματική ως προς την υιοθέτηση στρατηγικών, την αντιληπτή επάρκεια, και την ακαδημαϊκή αυτο-ρύθμιση των μαθητών/ριών ΕΠΑΛ. Τα αποτελέσματα συζητιούνται υπό το πρίσμα της σχετικής διεθνούς βιβλιογραφίας και των περιορισμών της παρούσας έρευνας. Τέλος, προτείνονται μελλοντικές ερευνητικές κατευθύνσεις και πρακτικές εφαρμογές στη σχολική κοινότητα.