Eros, Euripides and a re-evaluation of Greek sexuality with particular reference to Alcestis, Andromache, Andromeda, Antigone and Helen

Abstract

Accounts of love and marriage in Euripidean tragedy have formed a consensus that eros never has positive effects, but leads only to misfortune (Greek eros means sexual longing and thus differs from the English ‘love’, which connotes affection). This, for example, is the view of Thumiger (2013) in ‘Mad Eros and Eroticized Madness in Greek Tragedy’ or Sanders (2013) in ‘Sexual Jealousy and Eros in Euripides’ Medea’. These views go back to Seaford (‘The Tragic Wedding’, 1987) and give the impression that love is presented in the majority of Attic tragedies as a condition for trauma, an amplification of trauma or a trauma in itself. Therefore, the treatment of eros in tragedy has been one-sided and partial. This construction of Greek sexuality has begun to be challenged, albeit from the perspective of homoerotic relations (Davidson 2008), and the time is ripe for a re-evaluation of male-female eros in Greek tragedy, taking into account not only the totality of the evidence from tragedy, but also that of other genres (such as comedy) and other media (such as vase-painting). I argue for a more complex picture of eros in Greek tragedy, and in Euripides in particular, where it is possible to observe both positive and negative constructions. I focus on three complete and twofragmentary plays (Alcestis, Andromache and Helen; Antigone and Andromeda). These five tragedies present marital love in a much more positive light than other, more frequently discussed Euripidean plays, where erotic love has devastating effects on characters’ lives (e.g. Medea). After a chapter outlining the social and theoretical context of Euripidean tragedy, these plays form the backbone of four chapters (one for the fragmentary plays). In order to situate Euripides’ plays in their contexts and to present a fuller understanding of Greek tragedy as a genre, I pursue an on-going dialogue with other tragic poets, other genres and other types of evidence for Athenian attitudes; I discuss the representation of marital eros in comedy (e.g. Lysistrata) and vase-paintings associated with wedding ceremonies. The conclusion draws together the complex nature of Euripidean marriage and tragicmarriage in general, and the implications for our understanding of later fifth-century Athenian culture. I apply a multi-layered method based on the findings of literary criticism and anthropology. I explore the ways in which Euripides treats the myths he has inherited from his tradition and why he chooses to depict eros both in a negative and positive way. In parallel, I delve into the anthropological aspects of eros and its relation to Euripidean marriage, as they reflect Athenian society. Do the dramas inquestion reflect or contradict our picture of the Greeks’ approach towards marital love, as has been formed by Vernant, Sourvinou and Seaford’s studies on the Athenian law, myth and ritual? Through the interplay of these literary-critical and anthropological approaches, it will be possible to establish a much more sophisticated understanding of Euripides, Greek tragedy and the culture in which it was performed.

Οι μελέτες για τον έρωτα και τον γάμο στην ευριπίδεια τραγωδία έχουν διαμορφώσει μια ευρέως αποδεκτή άποψη ότι ο ἔρως δεν έχει ποτέ θετικά αποτελέσματα, αλλά οδηγεί μόνο σε δυστυχία (ο ελληνικός όρος ἔρως σημαίνει σεξουαλική επιθυμία και επομένως διαφέρει από την αγγλική λέξη love, η οποία υποδηλώνει στοργή). Αυτή είναι, για παράδειγμα, η θέση της Thumiger (2013) στο έργο Mad Eros and Eroticized Madness in Greek Tragedy και του Sanders (2013) στο Sexual Jealousy and Eros in Euripides’ Medea. Οι απόψεις αυτές ανάγονται ήδη στον Seaford (The Tragic Wedding, 1987) και δημιουργούν την εντύπωση ότι στην πλειονότητα των αττικών τραγωδιών ο έρωτας παρουσιάζεται ως συνθήκη τραύματος, ως ενίσχυση του τραύματος ή ακόμη και ως τραύμα καθαυτό. Κατά συνέπεια, η αντιμετώπιση του έρωτα στην τραγωδία υπήρξε μονόπλευρη και αποσπασματική. Αυτή η πρόσληψη της ελληνικής σεξουαλικότητας έχει αρχίσει να αμφισβητείται, αν και κυρίως από την οπτική των ομοερωτικών σχέσεων (Davidson 2008), και πλέον είναι ώριμες οι συνθήκες για μια επανεκτίμηση του έρωτα μεταξύ άνδρα και γυναίκας στην ελληνική τραγωδία, λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο το σύνολο των τραγικών κειμένων αλλά και άλλων ειδών (όπως η κωμωδία) και άλλων μέσων (όπως η αγγειογραφία). Στην παρούσα μελέτη υποστηρίζω ότι η εικόνα του έρωτα στην ελληνική τραγωδία, και ιδιαίτερα στον Ευριπίδη, είναι πιο σύνθετη, καθώς είναι δυνατόν να παρατηρηθούν τόσο θετικές όσο και αρνητικές κατασκευές του. Εστιάζω σε τρία σωζόμενα και δύο αποσπασματικά έργα (Άλκηστις, Ανδρομάχη και Ελένη· Αντιγόνη και Ανδρομέδα). Οι πέντε αυτές τραγωδίες παρουσιάζουν τη συζυγική αγάπη με πολύ πιο θετικό τρόπο από άλλες, συχνότερα μελετημένες ευριπίδειες τραγωδίες, όπου ο ερωτικός πόθος έχει καταστροφικές συνέπειες για τη ζωή των ηρώων (όπως στη Μήδεια). Μετά από ένα κεφάλαιο που παρουσιάζει το κοινωνικό και θεωρητικό πλαίσιο της ευριπίδειας τραγωδίας, τα έργα αυτά αποτελούν τον βασικό άξονα τεσσάρων κεφαλαίων (με ένα κεφάλαιο αφιερωμένο στα αποσπασματικά έργα). Προκειμένου να ενταχθούν τα έργα του Ευριπίδη στο ευρύτερο πλαίσιο τους και να προκύψει μια πληρέστερη κατανόηση της ελληνικής τραγωδίας ως λογοτεχνικού είδους, αναπτύσσω έναν συνεχή διάλογο με άλλους τραγικούς ποιητές, με άλλα λογοτεχνικά είδη και με διαφορετικά είδη τεκμηρίων για τις αθηναϊκές αντιλήψεις. Συζητώ, για παράδειγμα, την αναπαράσταση του συζυγικού έρωτα στην κωμωδία (π.χ. στη Λυσιστράτη) καθώς και σε αγγειογραφίες που σχετίζονται με τελετουργίες γάμου. Στο συμπέρασμα αναδεικνύεται η σύνθετη φύση του γάμου στον Ευριπίδη και γενικότερα στην τραγωδία, καθώς και οι συνέπειες αυτής της ανάγνωσης για την κατανόησή μας της αθηναϊκής κουλτούρας του ύστερου πέμπτου αιώνα. Η μεθοδολογία της μελέτης είναι πολυεπίπεδη και βασίζεται σε πορίσματα της λογοτεχνικής κριτικής και της ανθρωπολογίας. Εξετάζω τον τρόπο με τον οποίο ο Ευριπίδης επεξεργάζεται τους μύθους που κληρονόμησε από την παράδοση και διερευνώ γιατί επιλέγει να παρουσιάζει τον έρωτα τόσο με αρνητικό όσο και με θετικό τρόπο. Παράλληλα, διερευνώ τις ανθρωπολογικές διαστάσεις του έρωτα και τη σχέση του με τον ευριπίδειο γάμο, όπως αυτές αντανακλούν την αθηναϊκή κοινωνία. Αντικατοπτρίζουν τα δράματα αυτά ή αντιφάσκουν με την εικόνα που έχουμε για την ελληνική αντίληψη περί συζυγικού έρωτα, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί μέσα από τις μελέτες των Vernant, Sourvinou και Seaford σχετικά με τον αθηναϊκό νόμο, τον μύθο και το τελετουργικό; Μέσα από την αλληλεπίδραση αυτών των λογοτεχνικοκριτικών και ανθρωπολογικών προσεγγίσεων καθίσταται δυνατή μια πολύ πιο σύνθετη κατανόηση του Ευριπίδη, της ελληνικής τραγωδίας και της πολιτισμικής πραγματικότητας μέσα στην οποία αυτή παρουσιάστηκε.