Ο Βησσαρίων και η αποκατάσταση της Αριστοτελικής φιλοσοφίας κατά το τέλος του Βυζαντίου

Abstract

The main subject of the thesis is Bessarion’s interpretative approach to Aristotelian philosophy in his extensive work Έλεγχοι των κατά Πλάτωνος βλασφημιών, which was composed and published in both Greek and Latin (In Calumniatorem Platonis, 1469) as a response to George of Trebizond’s Comparatio Philosophorum Platonis et Aristotelis (1458). In the Comparatio, George of Trebizond compares Aristotelian and Platonic philosophy aiming to defend the compatibility of the former with truth, i.e. Christian doctrine, and to warn of the dangers inherent in defending the latter. According to Bessarion, however, instead of providing a fruitful comparison of the philosophical positions of Plato and Aristotle, George of Trebizond launches unfounded calumnies against the former and aims to christianize the latter exercising interpretative violence. For this reason, the In Calumniatorem Platonis sets two principal aims: (1) to clear Platonic philosophy of his opponent’s accusations and introduce it to the West, and (2) to establish a correct interpretative approach to Aristotelian philosophy. In contrast to George of Trebizond, Bessarion maintains that both Plato and Aristotle are alien to Christianity; nevertheless, if one of the two were to be regarded as more compatible with Christian beliefs, it would be Plato. The defense of Platonic philosophy, however, does not entail the underestimation of Aristotelian philosophy. Aristotelian philosophy, together with its exegetical tradition (Neoplatonic, Peripatetic, and Scholastic) played a prominent role in the entirety of Bessarion’s theological and philosophical activity. Accordingly, the present study aims to contribute to the investigation of the second aim of the In Calumniatorem Platonis, namely Bessarion’s effort to restore interpretationally key issues of Aristotelian philosophy and to refute their unreasonable christianization. In order to provide as comprehensive a picture as possible of the issue under examination, the thesis is divided into three parts. The first part comprises two chapters devoted to elucidating the historical and philosophical context of the controversy between “Platonists” and “Aristotelians”: the first addresses the origins of the dispute — located in the confrontation between Pletho and Scholarius — and the second examines the principal reasons that led to the conflict between Bessarion and George of Trebizond. The second and main part of the thesis consists of six chapters, which we believe thematically encompass all the central issues of Aristotelian philosophy that concerned Bessarion. These issues refer to (1) trinitarianity in Aristotle, (2) the creation of the world, (3) divine will and providence, (4) the relationship between the unmoved movers and the celestial spheres, (5) the relationship between the celestial bodies and the human being, and (6) the immortality of the soul. This arrangement allows us to demonstrate, in a graduated manner, the transition from the divine to the human: from immaterial principles, to the celestial bodies, and finally to the human soul. In the third and final part of the thesis, presented in the form of an Addendum, we address one further issue deserving particular attention: the tacit influence of Pletho on Bessarion regarding the interpretation of Aristotelian philosophy.

Βασικό θέμα της παρούσας διατριβής αποτελεί η ερμηνευτική προσέγγιση της αριστοτελικής φιλοσοφίας από τον Βησσαρίωνα στο εκτενές έργο Έλεγχοι των κατά Πλάτωνος βλασφημιών, το οποίο δημοσιεύθηκε τόσο στα ελληνικά όσο και στα λατινικά (In Calumniatorem Platonis, 1469) ως απάντηση στην Comparatio Philosophorum Platonis et Aristotelis (1458) του Γεωργίου Τραπεζουντίου. Στην Comparatio, ο Τραπεζούντιος συγκρίνει την αριστοτελική με την πλατωνική φιλοσοφία, αποσκοπώντας να υπερασπιστεί τη συμβατότητα της πρώτης με την αλήθεια, δηλαδή τη χριστιανική διδασκαλία, και να προειδοποιήσει για τους κινδύνους που ελλοχεύουν στην υπεράσπιση της δεύτερης. Σύμφωνα με τον Βησσαρίωνα, όμως, ο Τραπεζούντιος, αντί να προβεί σε μια γόνιμη σύγκριση των φιλοσοφικών θέσεων του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, εξαπολύει αστήρικτες βλασφημίες για τον πρώτο και επιχειρεί να εκχριστιανίσει τον δεύτερο, ασκώντας ερμηνευτική βία. Γι’ αυτόν τον λόγο, το In Calumniatorem Platonis θέτει δύο βασικούς στόχους, 1) την απαλλαγή της πλατωνικής φιλοσοφίας από τις κατηγορίες του αντιπάλου του και την εισαγωγή της στη Δύση και 2) την ορθή ερμηνευτική προσέγγιση της αριστοτελικής φιλοσοφίας. Σε αντίθεση με τον Τραπεζούντιο, ο Βησσαρίων υποστηρίζει ότι και ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης είναι αλλότριοι του Χριστιανισμού, αλλά, αν κάποιος έπρεπε να είναι πιο συμβατός με τις χριστιανικές πεποιθήσεις, αυτός θα ήταν ο Πλάτων. Η υπεράσπιση όμως της πλατωνικής φιλοσοφίας δεν συνεπάγεται υποβάθμιση της αριστοτελικής. Η αριστοτελική φιλοσοφία, καθώς και η εξηγητική της παράδοση (νεοπλατωνική, περιπατητική, σχολαστική), διαδραμάτισαν εξέχοντα ρόλο στο σύνολο της θεολογικής και φιλοσοφικής δραστηριότητας του Βησσαρίωνα. Γι’ αυτόν τον λόγο, η μελέτη μας στοχεύει να συμβάλει στη διερεύνηση του δεύτερου στόχου του In Calumniatorem Platonis, δηλαδή της προσπάθειας του Βησσαρίωνα να αποκαταστήσει ερμηνευτικά σημαντικά ζητήματα της αριστοτελικής φιλοσοφίας και να αντικρούσει τον παράλογο εκχριστιανισμό τους. Προκριμένου να παρέχουμε όσο το δυνατόν μια πληρέστερη εικόνα του υπό εξέταση ζητήματος, χωρίζουμε την εργασία μας σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος, προκειμένου να αναδειχθούν το ιστορικό και φιλοσοφικό πλαίσιο της αντιπαράθεσης «Πλατωνικών» και «Αριστοτελικών» στο ύστερο Βυζάντιο, αφιερώνονται δύο κεφάλαια: το πρώτο στην απαρχή της διαμάχης — που τοποθετείται στην αντιπαράθεση Πλήθωνα και Σχολαρίου — και το δεύτερο στους βασικούς λόγους που οδήγησαν στη σύγκρουση Βησσαρίωνα και Τραπεζουντίου. Στο δεύτερο και κύριο μέρος της διατριβής διαμορφώνουμε έξι κεφάλαια, τα οποία θεωρούμε πως αποτυπώνουν θεματικά όλα τα κεντρικά ζητήματα της αριστοτελικής φιλοσοφίας που απασχόλησαν τον Βησσαρίωνα. Τα ζητήματα αυτά αφορούν 1) την τριαδικότητα στον Αριστοτέλη, 2) τη δημιουργία του κόσμου, 3) τη βούληση και την πρόνοια του θεού, 4) τη σχέση των κινούντων ακινήτων με τις ουράνιες σφαίρες, 5) τη σχέση των ουράνιων σωμάτων με τον άνθρωπο και 6) την αθανασία της ψυχής. Η διάταξη αυτή μας επιτρέπει να δείξουμε κλιμακωτά τη μετάβαση από τους θεούς προς τον άνθρωπο: από τις άυλες αρχές, στα ουράνια σώματα και, τελικά, στην ανθρώπινη ψυχή. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της διατριβής έχουμε επιλέξει να αναφερθούμε με τη μορφή ενός Επιμέτρου σε ένα ακόμη ζήτημα που αξίζει ιδιαίτερης προσοχής, στην άρρητη επιρροή του Πλήθωνα στον Βησσαρίωνα αναφορικά με την ερμηνεία της αριστοτελικής φιλοσοφίας.