Συνταγματικά ζητήματα των ατόμων με αναπηρία στην εκπαίδευση και στην εργασία: από την ιατρική περίθαλψη στην κοινωνική ένταξη

Abstract

This dissertation focuses on the question of whether there has been a transition from the medical model to the social model with regard to persons with visual disabilities and deaf-mute individuals, concentrating on the fields of education and employment. The current Constitution of Greece, particularly after the 2001 revision, has introduced a significant change in the way disability is addressed. This change is even reflected in the approach to the definition of disability itself. Of crucial importance is paragraph 6 of Article 21 of the Constitution of Greece, introduced with the 2001 revision, which refers to the autonomy of persons with disabilities, their integration into the labor market, and their participation in the social and economic life of the country.The safeguarding of the right to education and employment is of vital importance and constitutes a fundamental prerequisite for a person with a disability to ensure his or her autonomy, including individuals with sensory disabilities. The autonomy of persons with disabilities lies at the core of the rights-based approach, as emphasized by the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities. With respect to education, the new approach emphasizes inclusive education within the general education system so that persons with disabilities can coexist in the same schools with students without disabilities. The central issue, however, arising from this new challenge, is to what extent the general education system can, in practice, integrate persons with visual impairments and deaf-mute individuals. Similarly, with respect to employment, the challenge lies in the fact that, although the law provides for reasonable accommodations, in practice employers are often unable to implement such adjustments to meet the needs of employees with sensory disabilities.The National Action Plan for the period 2020–2023, the National Strategy for the Rights of Persons with Disabilities for the period 2024–2030, where it became clear that efforts must continue with new, even more ambitious goals, the activation of the Coordinating Mechanism as mandated by Law 4488/2017 for the implementation of the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities, through the establishment of reference points for implementation across all Ministries, Regions, and Municipalities, the creation of the National Accessibility Authority as an advisory body under the Prime Minister aimed at promoting accessibility for persons with disabilities in all aspects of daily life, as well as the establishment of the National Disability Portal and the digital hub amea.gov.gr, where actions, policies, and legislation relating to disability are published—these constitute significant state initiatives that demonstrate the transition from the medical model of disability to the social one. Nevertheless, the shift from the medical to the social model of disability, in which disability is seen as a result of institutional and social barriers, must be more effectively incorporated into the application and interpretation of constitutional provisions.Case law shows that there is still room for improvement, both in recognizing the rights of persons with disabilities and in enforcing the obligations of the state. This dissertation highlights the need for further political and legal interventions consistent with the constitutional guarantee of Article 21(6), which enshrines the right to independent living and the full social inclusion of persons with disabilities.

Η παρούσα διατριβή επικεντρώνεται στο ερώτημα εάν έχει πραγματοποιηθεί μετάβαση από το ιατρικό μοντέλο στο κοινωνικό όσον αφορά τα άτομα με οπτική αναπηρία και τους κωφάλαλους, με επίκεντρο της μελέτης τους τομείς της εκπαίδευσης και της εργασίας. Το ισχύον Σύνταγμα, και κυρίως μετά την αναθεώρηση του 2001, έχει πραγματοποιήσει μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο που αντιμετωπίζει το θέμα της αναπηρίας. Αυτή η αλλαγή αντικατοπτρίζεται ακόμα και στον τρόπο που προσεγγίζεται πλέον ο ορισμός της αναπηρίας. Καίριας σημασίας είναι η παράγραφος 6 του άρθρου 21 του Συντάγματος, όπου εισήχθη με την αναθεώρηση του 2001, και αναφέρεται στην αυτονομία των ατόμων με κάποια αναπηρία, στην ένταξή τους στην αγορά εργασίας και στη συμμετοχή τους στην κοινωνική και οικονομική ζωή της χώρας. Η προάσπιση του δικαιώματος στην εκπαίδευση και στην απασχόληση είναι καίριας σημασίας και αποτελεί βασική προϋπόθεση για να εξασφαλίσει το άτομο με αναπηρία την αυτονομία του, συμπεριλαμβανομένων και των ατόμων με κάποια αισθητηριακή αναπηρία. Η αυτονομία του ατόμου με αναπηρία βρίσκεται στον πυρήνα της δικαιωματικής προσέγγισης, όπως τονίζεται και από την Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία. Όσον αφορά τον τομέα της εκπαίδευσης, η νέα προσέγγιση είναι η συνεκπαίδευση των ατόμων με κάποια αναπηρία στο γενικό εκπαιδευτικό σύστημα προκειμένου να μπορέσουν αυτά τα άτομα να συνυπάρξουν στο ίδιο σχολείο με τους μαθητές που δεν έχουν κάποια αναπηρία. Το θέμα όμως είναι, βάση αυτής της νέας πρόκλησης, κατά πόσο μπορεί στην πράξη το γενικό εκπαιδευτικό σύστημα να ενσωματώσει τα άτομα με οπτική αναπηρία και τους κωφάλαλους. Ομοίως, όσον αφορά τον εργασιακό χώρο, η προβληματική στηρίζεται στο γεγονός ότι, παρόλο που υπάρχει η νομοθετική πρόβλεψη για την πραγματοποίηση εύλογων προσαρμογών, στην πράξη οι εργοδότες αδυνατούν να κάνουν αυτές τις τροποποιήσεις για να καλύψουν τις ανάγκες των εργαζομένων τους με κάποια αισθητηριακή αναπηρία. Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την περίοδο 2020-2023, η Εθνική Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία για την περίοδο 2024-2030, όπου έγινε αντιληπτό ότι πρέπει να συνεχιστεί η προσπάθεια με νέους, ακόμα πιο φιλόδοξους στόχους, η ενεργοποίηση του Συντονιστικού Μηχανισμού όπως ορίζει ο Νόμος 4488/2017 για την εφαρμογή του περιεχομένου της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία με τον καθορισμό σημείων αναφοράς υλοποίησης της Σύμβασης σε όλα τα Υπουργεία, τις Περιφέρειες και τους Δήμους της χώρας, η θέσπιση της Εθνικής Αρχής Προσβασιμότητας, ως το συμβουλευτικό όργανο που υπάγεται στον Πρωθυπουργό με απώτερο σκοπό την προώθηση της προσβασιμότητας των ατόμων με αναπηρία σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητας τους, η δημιουργία της Εθνικής Πύλης Αναπηρίας και του ψηφιακού κόμβου amea.gov.gr, όπου αναρτώνται οι δράσεις, οι πολιτικές και τα νομοθετήματα που αφορούν την αναπηρία, αποτελούν κάποιες σημαντικές κρατικές πρωτοβουλίες που αποδεικνύουν τη μετάβαση από το ιατρικό μοντέλο προσέγγισης της αναπηρίας στο κοινωνικό. Ωστόσο, η μετάβαση από το ιατρικό προς το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας, στο οποίο η αναπηρία αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα θεσμικών και κοινωνικών εμποδίων, πρέπει να ενσωματωθεί πιο αποτελεσματικά στην εφαρμογή και ερμηνεία των συνταγματικών διατάξεων. Η νομολογία δείχνει πως υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης, τόσο στο σημείο αναγνώρισης των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία, όσο και στην επιβολή των υποχρεώσεων του κράτους. Η διατριβή υπογραμμίζει την ανάγκη για περαιτέρω πολιτικές και νομικές παρεμβάσεις, οι οποίες να είναι σύμφωνες με την συνταγματική εγγύηση της παραγράφου 6 του άρθρου 21 του Συντάγματος, που κατοχυρώνει το δικαίωμα στην ανεξάρτητη διαβίωση και την πλήρη κοινωνική ένταξη των ατόμων με αναπηρία.