Αρχιτεκτονική του αστικού τοπίου: σύγχρονες θεωρήσεις και προσεγγίσεις σχεδιασμού

Abstract

This Phd thesis investigates, through landscape architecture theory and practice, contemporary concepts and approaches in the study and design of the urban landscape. These emerge, besides the field of landscape architecture, also in other related scientific fields, architecture and urban design, thus, a comparative research constitutes the main issue. The recent challenges of contemporary cities (sustainable management of transforming cities, post-industrial, residual, vulnerable landscapes), reposition the urban landscape at the center of interdisciplinary interest. In this regard, an updating of the scientific discourse on the urban landscape is attempted, through a comparative investigation of theoretical views and design trends. Furthermore, the research aims to illuminate the way in which urban landscape architecture can contribute to the design/planning of the cities, enhancing the role of the landscape as a framework - guide for urbanization. The research is originally carried out on a theoretical and applied basis, deriving from the aforementioned scientific background, with contemporary projects worldwide. The first part, associated with the context of the urban landscape in history and recent times, presents the prevailing concepts for it, indicating the multi-faceted dimension of the urban landscape. The second part deals with the design of the urban landscape in Landscape Architecture and Landscape Urbanism, in Architecture and Urban Design, expanding on issues of ecology, sustainability, resilience. It concludes with main characteristics, influences, similarities/differences. Contemporary design trends emerge, as common places of practice of landscape architecture, landscape urbanism, architecture, urban design/planning. In the third part, an investigation of applied work of urban landscape design is performed, based on selected case studies, with specific and classified criteria. The projects, forty-eight design works from the international sphere, projects of society, culture, and ecology, are representative of trends within the theoretical context: landscapes of programmatic and design flexibility, open systems, landforms, infrastructures, network landscapes, landscapes in process, intermediate natures, hybrid, ecological, resilient infrastructures, landscapes in metabolism, frameworks of urban development organization and territories. They are classified into: points, networks, frameworks and territories, an original proposed typological system supported by the previous theoretical study. The comparative research and evaluation of the projects is implemented with classification tables and specific criteria: a/ the project identity, b/the urban landscape design and c/the contribution of the project to the sustainability of the city and its region. The systematization of the research material leads to critical processing, prototyped diagrams, and conclusions. It showcases correlated qualitative characteristics, such as the type of projects, the role of the landscape, its performativity, the emerging design writing, the urban landscape typology, the design approach and the sustainability perspective of these projects. In the fourth part, the final results of the research are conducted, with the summarizing of the prevailing design theories and practices through their evolution over time, the highlighting of cross-feedings and hybrid practices. Moreover, the timeless connection of landscape architecture with the issues of the urban space design is emphasized, confirming the term Architecture of the Urban Landscape. In addition, through the classification system, there are underlined, among others, the role of the urban landscape as a structural substrate of the city, along with the contribution of Urban Landscape Architecture to it. The classification system itself, emerges as a tool for the reading and systematic study of the urban landscape, through its development phases in space and time. The research concludes with findings regarding the contribution of Urban Landscape Architecture to the sustainable approach of the city's landscape and the necessity of its scientific promotion. It points out the usefulness and applicability of the research -via the utilization of the classification system- in the documentation, design, and management of the urban landscape in general and in Greek cities’ landscape in particular.

Αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής αποτελεί η διερεύνηση, μέσω της θεωρίας αρχιτεκτονικής τοπίου, σύγχρονων εννοιών και προσεγγίσεων στη μελέτη και το σχεδιασμό του αστικού τοπίου. Καθώς αυτές αναδύονται εκτός από το πεδίο της αρχιτεκτονικής τοπίου και σε άλλα, συγγενή, επιστημονικών κατευθύνσεων, όπως αρχιτεκτονικής, αστικού σχεδιασμού, η συγκριτική θεώρηση αποτελεί το ερευνητικό ζητούμενο. Επίκαιρα θέματα των σύγχρονων πόλεων (αειφορική διαχείριση μετασχηματιζόμενων πόλεων, μεταβιομηχανικών, υπολειμματικών, ευάλωτων τοπίων) επανατοποθετούν το αστικό τοπίο στο κέντρο του διεπιστημονικού ενδιαφέροντος. Στην κατεύθυνση αυτή βασικό εγχείρημα αποτελεί η επικαιροποίηση του επιστημονικού λόγου για το αστικό τοπίο, μέσα από μία συγκριτική διερεύνηση θεωρήσεων και τάσεων σχεδιασμού. Στόχο, επίσης, αποτελεί η ανάδειξη του τρόπου με τον οποίο η αρχιτεκτονική του αστικού τοπίου μπορεί να συμβάλλει στο σχεδιασμό των πόλεων σε επίπεδο design/planning, με τον σύγχρονο αποδιδόμενο ρόλο στο τοπίο ως υποβάθρου - οδηγού αστικοποίησης. Η πρωτότυπα διενεργούμενη διερεύνηση, πραγματοποιείται σε επίπεδο θεωρίας και εφαρμοσμένου έργου. Προέρχεται μέσω επιστημονικής τεκμηρίωσης και επιβεβαιώνεται σε σύγχρονα παραδείγματα από το διεθνή χώρο. Το πρώτο μέρος συμπεριλαμβάνει το εννοιολογικό πλαίσιο για το τοπίο της πόλης, ιστορικά και σύγχρονα, καταλήγοντας στις επικρατέστερες θεωρήσεις για αυτό, και υπογραμμίζοντας την πολυσήμαντη διάσταση του αστικού τοπίου. Το δεύτερο μέρος πραγματεύεται τον σχεδιασμό του αστικού τοπίου στην Αρχιτεκτονική Τοπίου και Πολεοδομία Τοπίου, την Αρχιτεκτονική και τον Αστικό Σχεδιασμό, επεκτεινόμενο σε θέματα οικολογίας, βιωσιμότητας, ανθεκτικότητας, από όπου διεξάγονται συμπεράσματα ως προς τα βασικά χαρακτηριστικά, τις επιρροές, τις ομοιότητες/διαφορές. Αναδύονται σύγχρονες τάσεις σχεδιασμού, κοινοί τόποι πρακτικής. Στο τρίτο, εφαρμοσμένο μέρος της διατριβής, παρουσιάζονται επιλεγμένα παραδείγματα σχεδιασμού αστικού τοπίου, με συγκεκριμένα κριτήρια επιλογής και κατάταξης. Τα έργα, σαράντα οκτώ παραδείγματα από τον παγκόσμιο χώρο (Ευρώπη κυρίως, Αμερική και Ασία), έργα κοινωνίας, πολιτισμού και οικολογίας, είναι αντιπροσωπευτικά τάσεων, όπως προκύπτουν από το θεωρητικό πλαίσιο: τοπία προγραμματικής και σχεδιαστικής ευελιξίας, ανοιχτά συστήματα, landforms, υποδομές, τοπία δικτύων, τοπία σε διαδικασία, ενδιάμεσες φύσεις, υβριδικές, οικολογικές, ανθεκτικές υποδομές, τοπία σε μεταβολισμό, υπόβαθρα αστικής ανάπτυξης, territories. Κατατάσσονται σε: σημεία, δίκτυα, frameworks (υπόβαθρο, σκελετός εν εξελίξει) και territories (εδαφική επικράτεια), ένα σύστημα τυπολόγησης, ως εκ της θεωρητικής τεκμηρίωσης υποστηριζόμενο, πρωτότυπα προτεινόμενο. Η συγκριτική διερεύνηση και αξιολόγηση των έργων/μελετών πραγματοποιείται μέσα από πίνακες ταξινόμησης και ειδικά κριτήρια: α/την ταυτότητα του έργου, β/τον σχεδιασμό του αστικού τοπίου και γ/τη συμβολή του έργου στην αειφορική προοπτική της πόλης και περιφέρειας. Η συστηματοποίηση του υλικού οδηγεί στην κριτική επεξεργασία, την κατάρτιση πρωτοτυποποιημένων διαγραμμάτων και σε διαπιστώσεις, όπου παρουσιάζονται συσχετισμένα ποιοτικά χαρακτηριστικά: για το είδος των έργων, τον λειτουργικό ρόλο του τοπίου και την επιτελεστικότητά του (μέσα από το σχεδιασμό του), την αναδυόμενη γραφή, την τυπολογία αστικού τοπίου, την προσέγγιση/τάση σχεδιασμού και την αειφορική διάσταση των έργων αυτών. Στο τέταρτο μέρος, διεξάγονται τα τελικά αποτελέσματα της έρευνας, με την ανακεφαλαίωση των επικρατέστερων θεωρήσεων και τάσεων σχεδιασμού μέσα από την εξέλιξή τους στο χρόνο, την ανάδειξη αλληλοτροφοδοτήσεων, υβριδικών πρακτικών, τη διεύρυνση αντικειμένου ενασχόλησης, καθώς όμως και τη διαχρονική σύνδεση της Αρχιτεκτονικής Τοπίου με τα θέματα σχεδιασμού του χώρου της πόλης, επιβεβαιώνοντας τον όρο περί Αρχιτεκτονικής του Αστικού Τοπίου. Μέσα από το εφαρμοσμένο σύστημα κατάταξης, προβάλλεται μεταξύ άλλων, ο ρόλος του αστικού τοπίου ως δομικού υποβάθρου της πόλης με τη συμβολή της Αρχιτεκτονικής του Αστικού Τοπίου σε αυτό. Το δε, σύστημα κατάταξης, αναδύεται σε εργαλείο ανάγνωσης και συστηματικής μελέτης του αστικού τοπίου, μέσα από τις φάσεις ανάπτυξής του στο χωροχρόνο. Η έρευνα καταλήγει σε συμπεράσματα ως προς τη συμβολή της Αρχιτεκτονικής Αστικού Τοπίου στην αειφορική αντιμετώπιση του τοπίου της πόλης. Επισημαίνεται η αναγκαιότητα επιστημονικής προώθησής της, η χρησιμότητα και εφαρμοσιμότητά της -δια μέσου της αξιοποίησης του συστήματος κατάταξης- στην τεκμηρίωση, τον σχεδιασμό και τη διαχείριση του τοπίου γενικά, καθώς και αυτού των ελληνικών πόλεων ειδικότερα.