Πρακτικές γραμματισμού σε φυλακές: από τα γλωσσικά και ταυτοτικά «όρια» στα γλωσσικά και ταυτοτικά ρεπερτόρια των υπό κράτηση εκπαιδευόμενων με προσφυγική/μεταναστευτική εμπειρία

Abstract

This PhD thesis investigates language education in schools inside two prisons in Greece, where multilingual young men aged 18-22 years old with refugee/immigrant experience are detained. Over a period of 2.5 years of fieldwork (January 2018-September 2020), 111 participants (71 inmates, 4 language teachers, 16 teachers of other disciplines, 20 prison employees) are involved in order for the research to describe and interpret language education in the schools of the two prisons and to trace dominant discourses, ideologies and attitudes that shape it. Considering the linguistic diversity and the complex educational environment of prisons that is determined by broader discourses on delinquency, imprisonment, and prison education goals, the research aims to highlight and renegotiate language education policies and practices within prison literacy spaces. The conceptual framework on which the thesis draws, challenges the traditional view of language as an isolated system, instead emphasizing its sociolinguistic nature embedded within social, cultural, political, and historical contexts. Linguistic practices are understood through the lens of “linguistic repertoires”, and identity construction and performance are captured by “identity repertoires”. However, nation-states often authoritatively situate languages, identities and thus language education practices within linguistic and identity “boundaries”, which are also evident in prison settings. Methodologically, the research adopts a critical ethnographic perspective utilizing the methodological and analytical framework of Nexus Analysis (Scollon & Scollon, 2004) to identify dominant discourses and underlying ideological assumptions shaping the educational context, language communication, and language education in prisons. The research findings highlight the power of disciplinary and national discourses, which define social reality both in terms of the prison experience and in terms of shaping language education. Inmate refugees/migrants face multiple vulnerabilities, including those related to their origins, forced mobility, social inequalities, imprisonment, and linguistic/identity assimilation. The research reveals a punitive, disciplinary, and assimilative prison environment. By identifying the universal power and the layered realizations of both disciplinary and national discourses, the research process further seeks to renegotiate language education practices within the two prisons, resisting the dominance of these powerful discourses. Through the implementation of translanguaging pedagogical actions, the research aims to challenge the linguistic and identity “boundaries” imposed by dominant language education practices. The new educational experiences that emerged in the translanguaging spaces created through the research’s pedagogical initiatives allowed for the transition from the linguistic and identity “boundaries” imposed to inmate students to the activation of their full linguistic and identity repertoires. Ultimately, in the multilingual and complex educational environment of prison schools, these pedagogical initiatives redirected literacy practices towards a more inclusive and social justice language education.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη γλωσσική εκπαίδευση σε σχολεία δύο φυλακών στην Ελλάδα, στις οποίες κρατούνται πολύγλωσσοι νεαροί άντρες ηλικίας 18-22 χρόνων με προσφυγική/μεταναστευτική εμπειρία. Σε διάστημα 2,5 χρόνων έρευνας στο πεδίο (Ιανουάριος 2018 - Σεπτέμβρης 2020) συμμετέχουν 111 συμμετέχοντες/ουσες (71 υπό κράτηση άτομα, 4 εκπαιδευτικοί γλώσσας, 16 εκπαιδευτικοί λοιπών ειδικοτήτων, 20 υπάλληλοι των φυλακών) προκειμένου η παρούσα έρευνα να περιγράψει και να ερμηνεύσει τη γλωσσική εκπαίδευση στα σχολεία των δύο φυλακών και να ανιχνεύσει τους κυρίαρχους λόγους παραγωγής, αναπαραγωγής και διαπραγμάτευσης των ιδεολογιών, αντιλήψεων και στάσεων που τη διαμορφώνουν. Λαμβάνοντας υπόψη τη γλωσσική ποικιλότητα και τη συνθετότητα του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος στις φυλακές, το οποίο ορίζεται και προσδιορίζεται από ευρύτερους λόγους (discourses) για την παραβατικότητα, τη φυλάκιση αλλά και τους στόχους της εκπαίδευσης στις φυλακές, η διατριβή επιχειρεί να αναδείξει και να θέσει υπό διαπραγμάτευση τα ζητήματα γλωσσικής εκπαίδευσης σε χώρους γραμματισμού στις φυλακές. Το εννοιολογικό πλαίσιο από το οποίο αντλεί η διατριβή επαναπροσδιορίζει την παραδοσιακή έννοια της «γλώσσας» ως αυτόνομου, οριοθετημένου και απομονωμένου γλωσσικού συστήματος, η οποία γίνεται πλέον αντιληπτή ως ένα κοινωνιογλωσσικό σύστημα τοποθετημένο στο κοινωνικό, πολιτισμικό, πολιτικό και ιστορικό του πλαίσιο. Οι γλωσσικές πρακτικές των ανθρώπων αποτυπώνονται με τον όρο «γλωσσικά ρεπερτόρια» και οι αντίστοιχες διαδικασίες οικοδόμησης και επιτέλεσης των ταυτοτήτων τους αποτυπώνονται με τον όρο «ταυτοτικά ρεπερτόρια». Ωστόσο, και παρά τον συνεχώς διασυνδεόμενο σύγχρονο κόσμο, τα εθνικά κράτη εξουσιαστικά τοποθετούν τις γλώσσες, τις ταυτότητες και κατά συνέπεια τις πρακτικές γλωσσικής εκπαίδευσης σε γλωσσικά και ταυτοτικά «όρια», τα οποία εντοπίζονται και στον κόσμο των φυλακών. Μεθοδολογικά, η έρευνα υιοθετεί μια κριτική εθνογραφική προοπτική αξιοποιώντας το μεθοδολογικό και αναλυτικό πλαίσιο της Nexus Analysis (Scollon & Scollon, 2004). Μέσω της ερευνητικής αυτής διαδικασίας δίνεται η δυνατότητα ανάδειξης των κυρίαρχων λόγων (discourses), των ρητών και άρρητων ιδεολογικών παραδοχών που διαμορφώνουν το υπό μελέτη εκπαιδευτικό πλαίσιο, τη γλωσσική επικοινωνία και τη γλωσσική εκπαίδευση στις φυλακές. Τα ευρήματα της έρευνας αναδεικνύουν την ισχύ δύο κυρίαρχων λόγων, του πειθαρχικού και του εθνικού, οι οποίοι ορίζουν την κοινωνική πραγματικότητα τόσο ως προς την εμπειρία της φυλάκισης, όσο και ως προς τη διαμόρφωση της γλωσσικής εκπαίδευσης. Πιο συγκεκριμένα, τα ευρήματα αναδεικνύουν τις πολλαπλές ευαλωτότητες των υπό κράτηση προσφύγων/μεταναστών και σκιαγραφούν τον τιμωρητικό, πειθαρχικό και αφομοιωτικό χρονοτοπικό κόσμο των φυλακών. Η ερευνητική διαδικασία εντοπίζοντας την καθολική ισχύ και τις πολυεπίπεδες πραγματώσεις τόσο του πειθαρχικού όσο και του εθνικού λόγου επιχειρεί να θέσει σε επαναδιαπραγμάτευση τις πρακτικές που προσδιορίζουν τη γλωσσική εκπαίδευση στις δύο φυλακές, υπό έναν φακό αντίστασης στην κυριαρχία των ισχυρών αυτών λόγων. Η αμφισβήτηση των ταυτοτικών και γλωσσικών «ορίων», τα οποία προτάσσει η κυρίαρχη γλωσσική εκπαίδευση στα σχολεία των φυλακών, επιχειρείται μέσω της υλοποίησης διαγλωσσικών εκπαιδευτικών δράσεων. Οι εκπαιδευτικές αυτές δράσεις της έρευνας, διαμορφώνοντας έναν διαγλωσσικό χώρο μέσα στις φυλακές, κινητοποίησαν νέες εκπαιδευτικές εμπειρίες και διαμεσολάβησαν στη μετάβαση από τα γλωσσικά και ταυτοτικά «όρια» των υπό κράτηση ατόμων στα γλωσσικά και ταυτοτικά τους ρεπερτόρια, ανακατευθύνοντας εντέλει τις πρακτικές γραμματισμού στο πολύγλωσσο και σύνθετο εκπαιδευτικό περιβάλλον των σχολείων των φυλακών προς μια κατεύθυνση πιο δίκαιης και χωρίς αποκλεισμούς γλωσσικής εκπαίδευσης.