Από την παγκοσμιοποίηση στην κρίση: η σύγχρονη δοκιμασία του ευρωπαϊκού συνταγματικού κράτους

Abstract

At national and EU level, the most important consequence of the Globalization is a new predominance, which is consisted of powerful and uncontrollable supranational socio-political centers, which lead to the undermining of the post-war European legal culture’s conquests. This development is linked to the weakening of the nation-state, which is consisted of political and economic development’ s loss control within its responsibility limits, and of its growing inability to take appropriate and democratical legitimized initiatives, under the terms of national sovereignty and political autonomy.At the same time, the European Union, is an institutionally and economically incomplete structure, with a limited role of "European Municipality", and is not able to offer viable alternatives against Globalization’s challenges. To be more specific even nowadays EU’s reactions have generally been delayed and approved as incomplete, spasmodiced and reflexed. Overall, European constitutionalism, both in its national and EU versions, is proved to be unprepared to give convincing answers to new provocations, and this has been proved even more, when these provocations became explosive with the outbreak of the 2008 economic crisis.In this context, "Memoranda" of Greece and Portugal are a turning point for the European constitutionalism. To be more specific, 2008 economic crisis’ constitutional consequences, both in Greece and Portugal, were and are even nowadays, an extremely useful "case study" about European national state for two reasons: first, because they created a new field in which the European Union was extremely tested - unsuccessfully as guardian of European legal culture -, second, because, by using comparative law and comparative public policy in both Greece and Portugal, we can understand constitutional functions’ convergences and deviations.At this point, our study follows the methodology of comparative law’s "functional comparability". This method supposes that institutions and law concepts are intended to meet real life’s needs and can be completed, only when we understand that "needs-living situations" are regulated by the current law. In this context, we study the so called new "necessity law" that led to the "state of exception". As a result, there has been created a new situation in which we are watching until nowadays the superiority of the "economic element" over the "political element". This framework is identified as the primacy of the vital state need for financial survival and nation state’s sovereignty and political autonomy is being tested.

Η σημαντικότερη ίσως συνέπεια της παγκοσμιοποίησης, σε εθνικό και ευρωενωσιακό επίπεδο, είναι η επικράτηση ισχυρών και ανέλεγκτων υπερεθνικών κοινωνικοπολιτικών κέντρων, τα οποία είτε αποβλέπουν είτε εκ των πραγμάτων οδηγούν στην υπονόμευση των μεταπολεμικών κατακτήσεων του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού. Αυτή η εξέλιξη συνδέεται άρρηκτα με την αποδυνάμωση του εθνικού κράτους, που συνίσταται τόσο στην απώλεια ελέγχου των εξελίξεων που συντελούνται εντός των ορίων της δικής του ευθύνης όσο και στην ολοένα αυξανόμενη αδυναμία τους να αναλαμβάνουν πρόσφορες και δημοκρατικά νομιμοποιημένες πρωτοβουλίες, με όρους εθνικής κυριαρχίας και πολιτικής αυτονομίας. Παράλληλα, όμως, ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση, όντας μια θεσμικά και οικονομικά ανολοκλήρωτη δομή, με περιορισμένο τον ρόλο του «ευρωπαϊκού Δήμου», κατόρθωσε να προσφέρει βιώσιμες εναλλακτικές διεξόδους για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της παγκοσμιοποίησης, καθώς οι αντιδράσεις της ήταν κατά κανόνα καθυστερημένες, ημιτελείς, σπασμωδικές και αντανακλαστικές. Συνολικά λοιπόν ο ευρωπαϊκός συνταγματισμός, τόσο στην εθνική όσο και στην ευρωενωσιακή εκδοχή του, αποδείχθηκε ανέτοιμος να δώσει πειστικές απαντήσεις στα νέα προβλήματα που ανέκυψαν και αυτό αποδείχθηκε, ακόμη πιο ανάγλυφα, όταν τα προβλήματα αυτά έγιναν εκρηκτικά με το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης, η οποία ήταν απόρροια της παγκοσμιοποίησης.Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, τα «Μνημόνια» Ελλάδας και Πορτογαλίας αποτελούν σημείο καμπής για τον ευρωπαϊκό συνταγματισμό. Πιο συγκεκριμένα, οι συνταγματικές επιπτώσεις της κρίσης, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Πορτογαλία, αποτελούν μια εξαιρετικά χρήσιμη «μελέτη περίπτωσης» (case study), για δύο λόγους: πρώτον διότι αποτέλεσαν το πεδίο στο οποίο δοκιμάσθηκε –ανεπιτυχώς– η Ευρωπαϊκή Ένωση, ως θεματοφύλακας του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού, και δεύτερον, διότι εξετάζοντας –μέσω των εργαλείων του συγκριτικού δικαίου αλλά και της συγκριτικής δημόσιας πολιτικής– τα δύο κράτη που αποτέλεσαν τους αδύνατους κρίκους της μπορούμε να κατανοήσουμε συγκλίσεις και αποκλίσεις στην συνταγματική λειτουργία τους, που αποτελούν μια χρήσιμη παρακαταθήκη για όλα τα εθνικά κράτη, ως προς τα πεδία έντασης και διακινδύνευσης κρίσιμων συνταγματικών κατακτήσεών τους.Στο σημείο αυτό, η μελέτη μας ακολουθεί τη μεθοδολογία της «λειτουργικής συγκρισιμότητας» του συγκριτικού δικαίου, σύμφωνα με την οποία οι θεσμοί και οι έννοιες του δικαίου έχουν ως σκοπό να ανταποκρίνονται σε ανάγκες της πραγματικής ζωής και μπορούν να ερευνηθούν ολοκληρωμένα μόνο εφόσον αναδειχθούν και οι «ανάγκες-βιοτικές καταστάσεις», όπως και ο τρόπος ρύθμισής τους από το ισχύον δίκαιο. Στο πλαίσιο αυτό, μελετάται το φαινόμενο της εφαρμογής του «δικαίου της ανάγκης» που επέφερε την «κατάσταση εξαίρεσης», δηλαδή, την υπεροχή του «οικονομικού» έναντι του «πολιτικού» στοιχείου, η οποία ταυτίζεται με την πρωτοκαθεδρία της ζωτικής κρατικής ανάγκης για οικονομική επιβίωση. Αυτή, με τη σειρά της, έχει ως αποτέλεσμα τη λήψη «μέτρων-εκπτώσεων» στην κρατική κυριαρχία, κλονίζοντας καθοριστικά την «πολιτική αυτονομία» του ευρωπαϊκού συνταγματικού κράτους.