Ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ευθύμιος Α΄ (907-912): βίος και έργο

Abstract

Based on the text sources and contemporary literature we proceeded with composing a synthetic monograph of the personality and the work of Euthymios I, patriarch of Constantinople (907-912) and a saint of the Orthodox Church. We re-examined Euthymios’ birth date and, considering the fact that Euthymios might have entered the monastic life at the age of 8, the research so far was placing his birth around the year 834. Nevertheless, based on the 40th canon of the Quinisext Ecumenical Council, which dictates as the minimum age of a child entering the monastic life the age of 10, we consider that Euthymios’ birth date should be placed 2 or more years earlier (in 832). Regarding Euthymios’ place of birth, his relative relation with Saint Gregory of Decapolis as presented through the Epitaph Speech, delivered on his honor by Arethas of Caesarea, indicates as his place of origin the city of Seleucia in Isauria. The conflicting ambitions between the emperor Leo VI and the patriarch Nicholas I concerning the claim of absolute power, political and ecclesiastic, reinforces the Western Church that seeks to interfere in the Eastern Church issues in each occasion. On the other hand, it leads Nicholas I to abdicate. As a consequence, Euthymios’ accession and dismissal from the patriarchal cathedra of Constantinople were a consequence of that context. The doubts stated by Grumel about the recognition of Euthymios as a Saint of the Orthodox Church, cease to exist after presenting three Eklogadion or Lectionaries or Evangelarion by Giagou and one more presented by us, where there is reference to Euthymios’ remembrance. We present six original hagiologic texts of Euthymios which are delivered in handwritten codes and two texts that are mentioned in Vita. For the first time, there is reference to the existence of speeches probably about the restoration of icons and to Euthymios’ correspondence work where in some cases the same text is presented in Vita Euthymii and we reproduce it. Moreover, Euthymios was the author of a lost Typikon and of a Testament, the contents of which are given by Vita. In the dubious work of Euthymios we include a eulogy to saint Hierotheus, a short report on the events of the seven Ecumenical Councils and the Photian Council (879-880) and two canons. In the case of the one of two canons, the Supplicatory canon, it came to light that the canon is included in thirty-three manuscripts at least, while we have found five editions by the name of Euthymios I and another one by an anonymous writer. Moreover, among these manuscripts, there are some by the name of Methodios I, patriarch of Constantinople as their author. The researchers based on some manuscripts and ignoring the existence of the rest by the name of Euthymios, included the canon among the original work of Methodios, while a critical edition was attempted based on the three manuscripts.Two more praises were attributed to Euthymios by the name of Euthymios Protoasecretis, which however belong to a second Euthymios, the Protoasecretis, whose work also includes a canon.

Με βάση τις γραμματειακές πηγές και τη σύγχρονη βιβλιογραφία, προχωρήσαμε στη συγγραφή συνθετικής μονογραφίας περί του προσώπου και του έργου ενός αγίου της Ορθοδόξου Εκκλησίας, του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ευθυμίου Α΄ (907-912). Επανεξετάσαμε, τη χρονολογία γέννησης του Ευθυμίου, την οποία και τοποθετούμε γύρω στο 832, καθώς και τον τόπο καταγωγής του, παρουσιάζοντας όλα εκείνα τα νέα στοιχεία, τα οποία συγκλίνουν υπέρ της καταγωγής του από τη Σελεύκεια της Ισαυρίας. Ο Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός (866-912), έχοντας εκτιμήσει τις πνευματικές αρετές του τον επέλεξε από νωρίς ήδη για πνευματικό του πατέρα, ενώ πιθανόν αρχές του 889 του προσέφερε το αξίωμα του συγκέλλου. Μάλιστα, για να βρίσκεται εγγύτερά του, του ίδρυσε μονή στην περιοχή του Ψαμαθία κοντά στη μονή του Στουδίου. Εντούτοις οι σχέσεις των δύο ανδρών διαταράχθηκαν αρκετές φορές εξαιτίας της ιδιωτικής ζωής του αυτοκράτορα με συνέπεια τη δια περιορισμού δύο ετών ποινή του Ευθυμίου στη μονή του αγίου Διομήδους. Η μη αποδοχή από τον πατριάρχη Νικόλαο Α΄ Μυστικό (901-907) του τετάρτου γάμου του Λέοντα ΣΤ΄, καθώς και η κατ’ παρέκκλιση ανάμειξή του στην πολιτική, τον οδήγησαν σε παραίτηση και άνοδο του Ευθυμίου στον πατριαρχικό θώκο (Φεβρουάριος του 907). Η πατριαρχία του Ευθυμίου διήρκησε μέχρι και το Μάιο του 912 όποτε και καθαιρέθηκε από τον επανελθόντα Νικόλαο Α΄ (912-925). Ο ανταγωνισμός μεταξύ των υποστηρικτών του Ευθυμίου και εκείνων του Νικολάου, οδήγησε την Εκκλησία σε σχίσμα, το οποίο έληξε με τη λεγόμενη ενωτική σύνοδο του 920. Το υπόλοιπο της ζωής του το πέρασε στη μονή του Αγαθού, όπου και εκοιμήθη στις 5 Αυγούστου του 917, αφού πρώτα είχε συμφιλιωθεί με το Νικόλαο Α΄. Η ορθόδοξη Εκκλησία τον έχει κατατάξει μεταξύ των αγίων της, τιμώντας τη μνήμη του στις 5 Αυγούστου. Ο Ευθύμιος υπήρξε συγγραφέας ενός εγκωμίου στον απόστολο Θωμά (6 Οκτ.)-BHG 1844a και ενός λόγου στα Εισόδια της Θεοτόκου (21 Νοεμ.)-BHG 1112q. Επίσης, υπό το όνομα του σώζονται τρία εγκώμια στη Σύλληψη της αγίας Άννης (9 Δεκ.)-BHG 134a-c, καθώς και ένα εγκώμιο στην κατάθεση της Τίμιας Ζώνης της Υπεραγίας Θεοτόκου (31 Αυγ.)-BHG 1138. Προσέτι, σύμφωνα με το Βίο του ο Ευθύμιος υπήρξε συγγραφέας ενός εγκωμίου στο μάρτυρα Πέτρο επίσκοπο Γορδορυνίας, ενός δεύτερου στον άγιο Κλήμη επίσκοπο Αγκύρας (23 Ιαν.), ενός Τυπικού, μίας Διαθήκης και πλήθους ακόμη εγκωμιαστικών λόγων, ύμνων και επιστολών που είτε δεν έχουν διασωθεί, είτε δεν έχουν ανευρεθεί. Στα αμφιβαλλόμενα έργα του Ευθυμίου εντάσσονται ένα εγκώμιο στον άγιο Ιερόθεο (4 Οκτ.)-BHG 751, μια συνοπτική έκθεση των γεγονότων των επτά Οικουμενικών συνόδων και της φωτιανής ενωτικής συνόδου (879-880) και δύο κανόνες. Στην περίπτωση, μάλιστα, του ενός εκ των δύο κανόνων, του Παρακλητικού, τα ερευνητικά αποτελέσματα είναι ιδιαιτέρως ενδιαφέροντα. Τα εγκώμια στην αγία Μαρία την Αιγυπτία (1 Απρ.)-BHG 1044e και στον άγιο Θεόδωρο Στρατηλάτη (8 Ιουν.)-BHG 1753b υπό το όνομα Ευθυμίου πρωτοασηκρήτη ανήκουν σε ένα δεύτερο Ευθύμιο, τον πρωτοασηκρήτη, έργο του οποίου είναι και ένας κανόνας.