Ο γραπτός διάκοσμος της λιτής του καθολικού της μονής Διονυσίου (1546/1547) στο Άγιο Όρος

Abstract

The wall-paintings of the Monastery of St. John the Baptist of New Stone, now known as of Dionysiou Monastery, goes back according to the written inscription above the entrance to the nave records in the year 1546/7. The Katholikon belongs to the type of four-columned, cruciform with dome and lateral conches (choirs) and its construction dates back to the year 1540.The painter of the Katholikon of Dionysiou Monastery- identifies, according to later testimony with the rumored painter Zorzis or Tzortzes, to whom the frescoes of Great Meteoron (1552), Dousikon (1557), Roussanou (1560) and Docheiariou (1568) Monasteries have been attributed too.Overall the decoration of the lite at Dionysiou Monastery develops in two zones. In the upper zone of the walls and ceiling sufferings of saints (Menologion) are illustrated, whose memory is celebrated in the first four months of the church year (September to December). Full-bodied monastic saints are illustrated parametrically around the lower zone. On the east wall four themes can be found of eschatological, eucharistic and soteriological (Deesis, Anapeson, Holy Trinity, The Three Hebrews in the Fiery Furnace) content.From the analysis of the iconographic program it emerged that the decoration of the lite at Dionysiou Monastery is directly related with the symbolic and liturgical use of the space of the lite.A detailed iconographic analysis of scenes and full-bodied saints follows, contrasting them with wall-paintings and illuminated manuscripts of the Byzantine period, pointing to the iconographic evolution.From the stylistic analysis of the themes it emerged that the painter of the Katholikon at Dionysiou Monastery is connected with the tradition of the “Cretan School” of the 16th century, influenced by the work of the leading painter of the Theophanis era, but is not being governed of "blind mimicry." He is a cognizant of Byzantine iconography and the evolution of art, influenced mainly by Palaiologan painting.In the rumored painter Zorzis or Tzortzes, who had the general supervision of the work, the larger part of the wall-paintings of the lite of the Katholikon at Dionysiou Monastery is ascribed too. Associates-students who worked under his supervision contributed to the completion of the work. The proper guidance of the head helped create a painting project, which from the first moment it gives the impression of a single whole.The frescoes of the Katholika of the Dionysiou, Great Meteoron and Roussanou Monasteries are believed to belong to the rumored painter Zorzis and his workshop, while questioning the involvement in the Katholika at Dousikon and Docheiariou Monasteries, which are part of the artistic sphere of Zorzis’s workshop, but executed by students without the presence of the same.

Ο γραπτός διάκοσμος της Ιεράς Μονής του Τιμίου Προδρόμου της Νέας Πέτρας, γνωστή σήμερα ως Μονή Διονυσίου, από το όνομα του ιδρυτή της Μονής, οσίου Διονυσίου, ανάγεται σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή το έτος 1546/7. Προσαρμοσμένος απόλυτα στον αρχιτεκτονικό τύπο του σημερινού Καθολικού, το οποίο ανήκει στον τύπο του σύνθετου τετρακιονίου σταυροειδούς εγγεγραμμένου τρίκογχου ναού και η οικοδόμησή του χρονολογείται το έτος 1540, αναδεικνύει τόσο την αρχιτεκτονική όσο και τη λειτουργική-συμβολική σημασία του χώρου.Η παρούσα μελέτη επικεντρώθηκε στον χώρο της λιτής, στη συστηματική και διεξοδική εικονογραφική και τεχνοτροπική ανάλυση του γραπτού διακόσμου της, με απώτερο στόχο να καταδείξει τη θεολογική και καλλιτεχνική παιδεία του αγιογράφου και παράλληλα να συμβάλει στην πρόοδο της έρευνας, σχετικά με τη συμμετοχή του αγιογράφου της Μονής Διονυσίου -ο οποίος ταυτίζεται, σύμφωνα με μεταγενέστερη γραπτή μαρτυρία, με τον παραδιδόμενο ζωγράφο Ζώρζη- και του συνεργείου του σε ζωγραφικά σύνολα του 16ου αιώνα, στα Καθολικά των Μονών Μεγάλου Μετεώρου (1552), Δουσίκου (1557), Ρουσάνου (1560) και Δοχειαρίου (1568).Της απάντησης του ερωτήματος αυτού, προηγήθηκαν η συστηματική μελέτη του εικονογραφικού προγράμματος, η ερμηνεία της διάταξης των θεμάτων στον χώρο σε σχέση με τη συμβολική του σημασία και τις ακολουθίες που τελούνται σε αυτόν, αλλά και πως η εικονογράφηση, σε μικρότερο βαθμό, επηρεάστηκε από τα κοινωνικοπολιτικά δεδομένα της εποχής, αλλά και την καταγωγή του ζωγράφου. Σε γενικές γραμμές ο διάκοσμος της λιτής αναπτύσσεται σε δύο ζώνες. Στην ανώτερη ζώνη των τοίχων και στην οροφή (σταυροθόλια, τύμπανα, εσωράχια τόξων) ιστορούνται μαρτύρια αγίων, η μνήμη των οποίων τελείται τους τέσσερεις πρώτους μήνες του εκκλησιαστικού έτους (Σεπτέμβριος-Δεκέμβριος). Στην κάτω ζώνη εικονογραφούνται περιμετρικά μεμονωμένες μοναστικές μορφές. Στον ανατολικό τοίχο απαντούν τέσσερα θέματα εσχατολογικού, ευχαριστιακού και σωτηριολογικού περιεχομένου.Ακολουθεί η διεξοδική εικονογραφική ανάλυση των θεμάτων και των μεμονωμένων μορφών, αντιπαραθέτοντάς τα με τοιχογραφημένα Μηνολόγια και μικρογραφίες της βυζαντινής περιόδου, επισημαίνοντας την εικονογραφική εξέλιξη. Από τη μελέτη αυτή καταδείχθηκε ότι πρόκειται για έναν ζωγράφο με έντονη καλλιτεχνική και θεολογική παιδεία.Από την τεχνοτροπική ανάλυση των θεμάτων προέκυψε ότι ο ζωγράφος του Καθολικού της Μονής Διονυσίου εντάσσεται στην παράδοση της κρητικής σχολής του 16ου αιώνα, επηρεάζεται από το έργο του κορυφαίου αγιογράφου της εποχής Θεοφάνη Στρελίτζα-Μπαθά, χωρίς όμως να διέπεται από «τυφλό μιμητισμό». Είναι γνώστης της βυζαντινής εικονογραφίας και της εξέλιξης της τέχνης, επηρεαζόμενος κυρίως από την παλαιολόγεια ζωγραφική.Στον παραδιδόμενο αγιογράφο Τζώρτζη ή Ζώρζη, ο οποίος είχε τη γενική εποπτεία του έργου, αποδίδεται το μεγαλύτερο και ουσιαστικότερο μέρος του τοιχογραφικού συνόλου της λιτής του Καθολικού της Μονής Διονυσίου. Στην ολοκλήρωση του έργου συνέβαλαν συνεργάτες- μαθητές, οι οποίοι εργάστηκαν υπό την επίβλεψή του. Η σωστή καθοδήγηση του επικεφαλής συνέβαλε στη δημιουργία ενός ζωγραφικού έργου, το οποίο από την πρώτη στιγμή δίνει την εντύπωση ενιαίου συνόλου.Όσον αφορά το ερώτημα, το οποίο θέσαμε στην αρχή, εξετάζοντας τα εικονογραφικά και, κυρίως, τα τεχνοτροπικά δεδομένα, όπως αυτά αναλύθηκαν, και συγκρίνοντας τα εικονογραφικά σύνολα και επιμέρους θέματα και μορφές –στα όρια του δυνατού και του επιτρεπτού, καθώς η έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί, επειδή σημαντικά τοιχογραφικά σύνολα δυστυχώς παραμένουν αδημοσίευτα- πιστεύουμε ότι στον αγιογράφο του Καθολικού της Μονής Διονυσίου, στον παραδιδόμενο, σύμφωνα με τη γραπτή μαρτυρία, Ζώρζη, μπορεί να αποδοθεί επίσης η εικονογράφηση των Καθολικών των Μονών Μεγάλου Μετεώρου και Ρουσάνου, ενώ αμφισβητείται η συμμετοχή του στα Καθολικά των Μονών Δουσίκου και Δοχειαρίου, τα οποία εντάσσονται στην καλλιτεχνική σφαίρα του εργαστηρίου του Ζώρζη, αλλά εκτελέστηκαν από μαθητές του, χωρίς την παρουσία του ιδίου.