Το εικονογραφημένο παιδικό σχολικό βιβλίο, ως αντικείμενο-έργο τέχνης: οι εικονογραφήσεις των πρώτων αλφαβηταρίων της δημοτικής

Abstract

The fundamental question of this thesis is whether a school primer - “alfavitario” (plural form: alfavitaria)- can also be approached as a work of art. The research was based on a detailed analysis of many school primers and reports on them. The first printed Greek “alfavitaria” are written in the "Alexandrini of the evdomikonta" language and are illustrated according to popular Western stylistic models. The Greek Vernacular language, is used, at the beginning of the 19th century, by Protestant Missions as a medium of cultural invasion in the educational system of the country via the massive distribution of illustrated “alfavitaria”, children's short stories and other elementary school books to students. Their illustrations, however, are imported directly by their metropolitan publishers. After their conflict with the Greek Patriarchate, the printing-houses are granted to private individuals who continue the work of missionaries for many years. The evolution of the Athenian 19th century typographers, from labourer printers to publishers, causes a quantitative and qualitative increase in the shape or form that newspapers and magazines, mainly, take. The European illustration models are a common place both for the "Traditionalist" symbolist followers of Dimotiki who prefer the German models and, also, the Francophile bourgeois symbolists, followers of "Malliari", at the beginning of the 20th century. Because of the existing competition, editors assign the illustrations of “alfavitaria” to important career painters. The artists, even when illustrating the “alfavitaria”, are influenced by the cultural dipole that dominates the profile of figurative arts in the first half of the 20th century. The foundation of “OESB- (ΟΕΣΒ)- Organisation for the publication of School Books”, in 1937, due the dictatorship of I. Metaxas, will terminate this competitiveness in the figurative arts which will gradually develop into a directed monologue.

Το βασικό ερώτημα της διατριβής είναι αν ένα σχολικό αλφαβητάριο μπορεί να είναι και ένα έργο τέχνης ταυτόχρονα. Η έρευνα βασίστηκε σε λεπτομερειακή εξέταση μεγάλου αριθμού εικονογραφήσεων και ομόχρονων αναφορών. Τα πρώτα έντυπα ελληνικά αλφαβητάρια είναι γραμμένα στην «Αλεξανδρινή των εβδομήκοντα» γλώσσα και οι εικονογραφήσεις τους ακολουθούν λαϊκά δυτικότροπα πρότυπα. Η «καθομιλούμενη» Ελληνική γλώσσα, χρησιμοποιείται, στις αρχές του 19ου αιώνα, από Προτεσταντικές Ιεραποστολές σαν όργανο πολιτιστικής εισβολής στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας μέσω της αθρόας χορήγησης εικονογραφημένων αλφαβηταρίων, παιδικών διηγημάτων και άλλων στοιχειωδών σχολικών βιβλίων. Οι εικονογραφήσεις τους εισάγονται απευθείας από τα μητροπολιτικά τυπογραφεία τους. Μετά την σύγκρουσή τους με το Πατριαρχείο, τα τυπογραφεία τους παραχωρούνται σε ιδιώτες που συνεχίζουν το έργο τους για πολλά χρόνια. Η μετεξέλιξη των χειρωνάκτων τυπογράφων του 19ου αιώνα σε εκδότες φέρνει μία ποσοτική και ποιοτική αύξηση των εντύπων κυρίως εφημερίδων και περιοδικών. Τα ευρωπαϊκά εικονογραφικά πρότυπα είναι κοινός τόπος τόσο για τους «παραδοσιακολάτρες» δημοτικιστές που αγαπούν την Γερμανικών προτύπων ηθογραφία όσο και ανάμεσα στους αστούς γαλλόφιλους «Μαλλιαρούς» συμβολιστές, των αρχών του αιώνα. Λόγω του ανταγωνισμού των εκδοτών, αυτοί αναθέτουν τις εικονογραφήσεις των αλφαβηταρίων σε σημαντικούς ζωγράφους που ακόμα και εικονογραφώντας αλφαβητάρια κινούνται ανάμεσα στο παραπάνω πολιτισμικό δίπολο που κυριαρχεί στο εικαστικό προσκήνιο στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Η ίδρυση του ΟΕΣΒ κατά την Μεταξική δικτατορία θα σημάνει το τέλος του ανταγωνισμού που θα εξελιχθεί έτσι σε έναν κατευθυνόμενο μονόλογο.