Οι επιπτώσεις του Fintech στη χρηματοοικονομική βιομηχανία και η εμπειρική διερεύνηση της σχέσης μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γν΄ωσης για τα κρυπτονομίσματα

Abstract

As technological developments reshape the global financial landscape at an increasingly rapid pace, the starting point for this doctoral dissertation is the observation that the evolution of FinTech, from early forms of technological support for financial transactions to the contemporary ecosystem of blockchain and cryptocurrencies, has fundamentally transformed the way markets are structured, services are delivered, and investment decisions are made. Within this new context, digital markets are characterized by heightened technological complexity, pronounced volatility, and a growing degree of information asymmetry, as market access, information flows, and transaction execution are increasingly mediated through digital platforms and applications. Consequently, in today’s digital financial environment, cryptocurrency knowledge should not be equated with simple technological familiarity, instead, it requires a solid grounding in financial concepts and the ability to evaluate risk within a highly complex digital ecosystem. This is grounded in the view that participation in a complex, innovative, and high-risk investment domain requires an understanding of fundamental financial concepts. In the absence of adequate financial literacy, individuals face difficulties in understanding how cryptoassets work and to assess investment alternatives, associated risks, and their pronounced volatility. Moreover, the integration of Artificial Intelligence (AI) applications into FinTech infrastructures and services increases both the speed and complexity of information and available options, thereby raising the demands for informed judgment on the part of users and investors. Against this backdrop, the present dissertation examines the impact of FinTech on the financial industry and, more specifically, empirically investigates the relationship between financial literacy and knowledge about cryptocurrencies. At the theoretical and literature-review level, the dissertation presents the evolution of FinTech, from its early stages (FinTech 1.0) to contemporary forms of digital financial innovation. It further maps how the field has been studied in the international literature, identifies dominant thematic areas and core research directions, highlights remaining research gaps, and discusses regulatory considerations. In addition, it frames the gradual transition toward the ecosystem of blockchain and cryptocurrencies as a contemporary phase of FinTech development. The dissertation also examines financial literacy and cryptocurrency knowledge, determinants of cryptocurrency ownership, the role of financial knowledge and investment experience in crypto-related participation, gender-based differences, and the role of Bitcoin as a technological, investment, and financial phenomenon. This theoretical discussion is complemented by the presentation of the largest cryptocurrencies by market capitalization and the leading cryptocurrency exchanges, in order to capture the structure, functioning, and dynamics of the contemporary crypto ecosystem. The dissertation’s main scientific contribution lies in its empirical investigation, as it constitutes the first empirical study in Greece to examine the relationship between financial literacy and knowledge about cryptocurrencies. It addresses a clear research gap. While financial literacy has been extensively studied internationally, its empirical linkage with cryptocurrency knowledge remains limited, and even less is known about whether and how this relationship exhibits gender-based differences. To address this gap, and for the first time in Greece, the study draws on primary data from a sample of 221 undergraduate and postgraduate students enrolled in economics related university programs and employs an original 42-item questionnaire. The questionnaire includes demographic characteristics, financial literacy questions grounded in the international literature, graded questions measuring cryptocurrency knowledge, as well as items capturing attitudes and perceptions toward the crypto environment. Methodologically, the dissertation develops and estimates 38 empirical models, combining Binary Logit and Ordered Logit regression techniques. A key innovation is that cryptocurrency knowledge is not treated as a single undifferentiated construct, but rather as a scaled and graded process captured through distinct knowledge levels (general awareness, basic, intermediate, advanced, and complete lack of knowledge), as well as through an overall ordered crypto literacy scale reflecting the transition from lower to higher levels of overall knowledge. In addition, as part of the dissertation’s scientific contribution, an interaction term is incorporated to test whether the effect of financial literacy on overall cryptocurrency knowledge differs by gender. This approach enables the analysis to move beyond a purely descriptive comparison between men and women and to examine whether the underlying mechanism linking financial literacy to cryptocurrency knowledge operates with different intensity across genders. The empirical findings demonstrate strong scientific relevance. They indicate that financial literacy is a stable and decisive factor associated with cryptocurrency knowledge. Financially literate individuals exhibit higher odds of possessing specific levels of cryptocurrency knowledge and of being classified into higher levels of overall crypto literacy, while also showing lower odds of complete absence of such knowledge. At the same time, a clear and systematic gender gap emerges, with male students exhibiting higher knowledge levels than female students, and with the positive effect of financial literacy on overall cryptocurrency knowledge proving stronger among men. By contrast, the level of study (undergraduate vs postgraduate) is not consistently established as an independent and statistically significant determinant of crypto knowledge. The findings remain consistent across alternative specifications and model formulations, strengthening the robustness of the conclusions. Overall, the dissertation contributes theoretically, empirically, and methodologically to both the international and Greek literature. Its central contribution lies in systematically bridging financial literacy and cryptocurrency knowledge, demonstrating that understanding cryptocurrencies is not merely a consequence of technological familiarity or exposure to the crypto environment, but presupposes substantial financial education, sound cognitive readiness, and gradual deepening of understanding within a highly complex digital financial ecosystem.

Καθώς οι τεχνολογικές εξελίξεις αναδιαμορφώνουν με ολοένα ταχύτερο ρυθμό το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό περιβάλλον, αφετηρία της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτελεί η διαπίστωση ότι η εξέλιξη του FinTech, από τις πρώιμες μορφές τεχνολογικής υποστήριξης των χρηματοοικονομικών συναλλαγών έως το σύγχρονο οικοσύστημα του blockchain και των κρυπτονομισμάτων, έχει μετασχηματίσει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι αγορές, παρέχονται οι υπηρεσίες και λαμβάνονται οι επενδυτικές αποφάσεις. Στο νέο αυτό πλαίσιο, η λειτουργία των ψηφιακών αγορών χαρακτηρίζεται από αυξημένη τεχνολογική πολυπλοκότητα, έντονη μεταβλητότητα και εντεινόμενη ασυμμετρία πληροφόρησης, καθώς η πρόσβαση στην αγορά, η ενημέρωση και η εκτέλεση συναλλαγών πραγματοποιούνται ολοένα και περισσότερο μέσω ψηφιακών πλατφορμών και εφαρμογών. Κατά συνέπεια, στο σύγχρονο ψηφιακό χρηματοπιστωτικό περιβάλλον, η γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα δεν ταυτίζεται με την απλή τεχνολογική εξοικείωση, αλλά απαιτεί χρηματοοικονομικό υπόβαθρο και ικανότητα αξιολόγησης κινδύνων σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο ψηφιακό περιβάλλον. Η παραδοχή αυτή εδράζεται στο ότι η κατανόηση ενός τόσο σύνθετου, καινοτόμου και υψηλού κινδύνου επενδυτικού πεδίου προϋποθέτει προηγουμένως την ύπαρξη βασικών χρηματοοικονομικών γνώσεων, καθώς χωρίς επαρκή κατανόηση θεμελιωδών χρηματοοικονομικών εννοιών καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολη η ορθή ερμηνεία της λειτουργίας των κρυπτονομισμάτων, αλλά και η αξιολόγηση των επενδυτικών επιλογών, των κινδύνων και της έντονης μεταβλητότητας που τα χαρακτηρίζει. Επιπλέον, η ενσωμάτωση εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης (Artificial Intelligence - AI) σε χρηματοοικονομικές υποδομές και υπηρεσίες του FinTech ενισχύει την ταχύτητα και την πολυπλοκότητα της πληροφόρησης και των διαθέσιμων επιλογών, αυξάνοντας τις απαιτήσεις κατανόησης και τεκμηριωμένης κρίσης από την πλευρά του χρήστη και επενδυτή. Στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τις επιπτώσεις του FinTech στη χρηματοοικονομική βιομηχανία και ειδικότερα διερευνά εμπειρικά τη σχέση μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Σε θεωρητικό και βιβλιογραφικό επίπεδο, η διατριβή παρουσιάζει την εξέλιξη του FinTech, ξεκινώντας από τα πρώτα του στάδια (FinTech 1.0) και φτάνοντας στις σύγχρονες μορφές ψηφιακής χρηματοοικονομικής καινοτομίας. Παράλληλα, χαρτογραφεί πως έχει μελετηθεί το πεδίο στη διεθνή βιβλιογραφία, ποιες θεματικές έχουν αναδειχθεί, ποιες βασικές ερευνητικές κατευθύνσεις κυριαρχούν και ποια κενά παραμένουν, ενώ εξετάζει και τη ρυθμιστική του διάσταση. Τέλος, αναδεικνύει τη σταδιακή μετάβαση προς το οικοσύστημα του blockchain και των κρυπτονομισμάτων ως σύγχρονη φάση της εξέλιξης του FinTech. Παράλληλα, εξετάζονται ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός και η γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα, οι προσδιοριστικοί παράγοντες της κατοχής κρυπτονομισμάτων, ο ρόλος της χρηματοοικονομικής γνώσης και της επενδυτικής εμπειρίας στη συμμετοχή σε crypto επενδύσεις, οι έμφυλες διαφοροποιήσεις, καθώς και ο ρόλος του Bitcoin ως τεχνολογικού, επενδυτικού και χρηματοοικονομικού φαινομένου. Η θεωρητική ανάλυση συμπληρώνεται από την παρουσίαση των μεγαλύτερων σε κεφαλαιοποίηση κρυπτονομισμάτων και των κυριότερων ανταλλακτηρίων, με στόχο να αποτυπωθεί η δομή, η λειτουργία και η δυναμική του σύγχρονου crypto οικοσυστήματος. Η βασική επιστημονική συμβολή της διατριβής εντοπίζεται στην εμπειρική της διερεύνηση, καθώς για πρώτη φορά σε ελληνικό ερευνητικό επίπεδο εξετάζεται η σχέση μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Η διατριβή καλύπτει ένα σαφές ερευνητικό κενό, καθώς παρότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός έχει μελετηθεί εκτενώς στη διεθνή βιβλιογραφία, η εμπειρική διερεύνηση της σχέση του με το επίπεδο γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα παραμένει περιορισμένη, ενώ ακόμη λιγότερο έχει μελετηθεί το κατά πόσο και με ποιόν τρόπο η σχέση αυτή εμφανίζει έμφυλες διαφοροποιήσεις. Για τον σκοπό αυτό, και για πρώτη φορά στην Ελλάδα, αξιοποιούνται πρωτογενή δεδομένα από δείγμα 221 προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών ελληνικού πανεπιστημίου οικονομικής κατεύθυνσης και σχεδιάζεται πρωτότυπο ερωτηματολόγιο 42 ερωτήσεων, το οποίο περιλαμβάνει δημογραφικά χαρακτηριστικά, ερωτήσεις χρηματοοικονομικής γνώσης βάσει της διεθνούς βιβλιογραφίας, διαβαθμισμένες ερωτήσεις γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα, καθώς και ερωτήσεις στάσεων και αντιλήψεων απέναντι στο περιβάλλον που τα διέπει. Σε μεθοδολογικό επίπεδο, η διατριβή αναπτύσσει και εκτιμά 38 εμπειρικά υποδείγματα, αξιοποιώντας συνδυαστικά Δυαδική Λογιστική Παλινδρόμηση (Binary Logit) και Διατεταγμένη Λογιστική Παλινδρόμηση (Ordered Logit). Η πρωτοτυπία της προσέγγισης έγκειται στο ότι η γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα δεν μετράται ως ενιαίο μέγεθος, αλλά ως κλιμακούμενη και διαβαθμισμένη διαδικασία, μέσω επιμέρους βαθμίδων γνώσης (γενική ενημέρωση, βασική, ενδιάμεση, προχωρημένη και πλήρης έλλειψη γνώσης), καθώς και μέσω συνολικής διατεταγμένης κλίμακας crypto literacy, η οποία αποτυπώνει τη μετάβαση από χαμηλότερα προς υψηλότερα επίπεδα συνολικής γνώσης. Επιπλέον, στο πλαίσιο της επιστημονικής συμβολής της διατριβής, ενσωματώνεται επίσης ειδικός όρος αλληλεπίδρασης (interaction term), προκειμένου να εξεταστεί αν η επίδραση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού στη συνολική crypto γνώση διαφοροποιείται ανά φύλο. Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι επιτρέπει η ανάλυση να υπερβεί την απλή περιγραφική καταγραφή διαφορών μεταξύ ανδρών και γυναικών και να διερευνηθεί αν ο ίδιος ο μηχανισμός μέσω του οποίου η χρηματοοικονομική γνώση συνδέεται με τη γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα λειτουργεί με διαφορετική ένταση στα δύο φύλα. Τα εμπειρικά ευρήματα παρουσιάζουν τεράστια επιστημονική σημασία, καθώς καταδεικνύουν ότι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός αποτελεί σταθερό και καθοριστικό παράγοντα σύνδεσης με τη γνώση γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Τα χρηματοοικονομικά εγγράμματα άτομα εμφανίζουν υψηλότερη αναλογία πιθανοτήτων να διαθέτουν επιμέρους βαθμίδες crypto γνώσης και να κατατάσσονται σε υψηλότερα επίπεδα συνολικής γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα, ενώ εμφανίζουν μικρότερη αναλογία πιθανοτήτων πλήρους απουσίας σχετικής γνώσης. Παράλληλα, εντοπίζεται σαφές και σταθερό έμφυλο χάσμα (gender gap), καθώς οι άνδρες φοιτητές εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα γνώσης σε σχέση με τις γυναίκες φοιτήτριες, ενώ η θετική επίδραση της χρηματοοικονομικής γνώσης στη συνολική crypto γνώση αποδεικνύεται ισχυρότερη στους άνδρες φοιτητές. Αντίθετα, το επίπεδο σπουδών δεν τεκμηριώνεται με συνεπή τρόπο ως αυτοτελής και στατιστικά σημαντικός προσδιοριστικός παράγοντας της γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα. Τα αποτελέσματα παραμένουν συνεπή υπό εναλλακτικές προσεγγίσεις και διαφορετικές προδιαγραφές υποδειγμάτων, στοιχείο που ενισχύει την αξιοπιστία και την ανθεκτικότητα (robustness) των συμπερασμάτων. Συνολικά, η διατριβή συμβάλλει θεωρητικά, εμπειρικά και μεθοδολογικά τόσο στη διεθνή όσο και στην ελληνική βιβλιογραφία. Η κεντρική της συμβολή έγκειται στο ότι γεφυρώνει συστηματικά τη σχέση μεταξύ χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και γνώσης γύρω από τα κρυπτονομίσματα, τεκμηριώνοντας ότι η κατανόηση των κρυπτονομισμάτων δεν αποτελεί απλή συνέπεια της τεχνολογικής εξοικείωσης ή της έκθεσης στο crypto περιβάλλον, αλλά προϋποθέτει ουσιαστική χρηματοοικονομική παιδεία, γνωστική επάρκεια και σταδιακή εμβάθυνση σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο ψηφιακό χρηματοοικονομικό οικοσύστημα.