Η χρήση της τεχνολογίας για την ανάπτυξη των εκτελεστικών λειτουργιών σε άτομα με αναπηρία: παρέμβαση για την εγγύς και απομακρυσμένη μεταφορά γνωστικών δεξιοτήτων σε βασικούς τομείς εκπαίδευσης

Abstract

This dissertation investigates the assessment and enhancement of executive functions and socio-communicative skills through computerized interventions, focusing on skill transfer across different contexts (near and far transfer) in children and adolescents with autism spectrum disorder (ASD) and/or intellectual disability (ID). Study A involved four adolescents with ASD and/or ID who participated in a pilot computerized cognitive training program (CogniFit, 16 weeks), demonstrating significant improvements in cognitive flexibility, working memory, attention, and inhibitory control, confirming near-transfer effects. Study B explored far-transfer effects targeting social and communication skills in two adolescents with ID. Following cognitive training (16 weeks of CogniFit and 4 weeks of a customized program with or without social cues), improvements were recorded in pragmatic language, social skills, and adaptive behaviour. Study C assessed executive functions in 88 children and adolescents divided into four groups (ASD without ID, borderline/mild ID, ASD with ID, and typically developing peers), revealing significant effects of age and disability, while gender influenced specific tasks. The typically developing group outperformed the other groups in most tasks. Additionally, in a subsample of 14 participants with disabilities, executive functions were positively correlated with social skills and adaptive behaviour, particularly inhibitory control. Finally, Study D evaluated the effectiveness of a 16-week CogniFit program in 18 children and adolescents with ASD and/or ID. Eight participants underwent a four-week intervention involving social cues, while nine participants followed the same intervention program without social cues. Improvements were observed in working memory, attention, inhibitory control, social skills, and adaptive behaviour, with the experimental group demonstrating superior performance on the N-back task. Overall, the findings confirm the effectiveness of computerized interventions in enhancing executive and socio-communicative skills and indicate that training in executive functions can benefit participants even in the absence of social cues, while the addition of social cues appears to boost performance in specific cognitive skills.

Η παρούσα διατριβή διερευνά την αξιολόγηση και την ενίσχυση των εκτελεστικών λειτουργιών και κοινωνικο-επικοινωνιακών δεξιοτήτων μέσω ψηφιακών παρεμβάσεων, με έμφαση στη μεταφορά δεξιοτήτων σε διαφορετικά πλαίσια (εγγύς και απομακρυσμένη μεταφορά) σε παιδιά και εφήβους με διαταραχή αυτιστικού φάσματος (ΔΑΦ) ή/και νοητική αναπηρία. Στην Έρευνα Α, τέσσερις έφηβοι με ΔΑΦ ή/και νοητική αναπηρία συμμετείχαν σε πιλοτική ψηφιακή παρέμβαση γνωστικών δεξιοτήτων (πρόγραμμα CogniFit διάρκειας 16 εβδομάδων), παρουσιάζοντας σημαντικές βελτιώσεις στη γνωστική ευελιξία, την εργαζόμενη μνήμη, την προσοχή και τον ανασταλτικό έλεγχο, επιβεβαιώνοντας την εγγύς μεταφορά αποτελεσμάτων. Η Έρευνα Β διερεύνησε την απομακρυσμένη μεταφορά με στόχο κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες σε δύο εφήβους με νοητική αναπηρία. Μετά από ψηφιακή παρέμβαση γνωστικών δεξιοτήτων (16 εβδομάδες CogniFit και 4 εβδομάδες πρόγραμμα με ή χωρίς κοινωνικά ερεθίσματα) καταγράφηκαν βελτιώσεις στην πραγματολογική γλώσσα, τις κοινωνικές δεξιότητες και την προσαρμοστική συμπεριφορά. Στη συνέχεια, η Έρευνα Γ αξιολόγησε τις εκτελεστικές λειτουργίες σε 88 παιδιά και εφήβους τεσσάρων ομάδων (ΔΑΦ χωρίς νοητική αναπηρία, οριακή/ήπια νοητική αναπηρία, ΔΑΦ και νοητική αναπηρία και τυπική ανάπτυξη), αναδεικνύοντας σημαντικές επιδράσεις της ηλικίας και της αναπηρίας, ενώ το φύλο επηρέασε συγκεκριμένες δοκιμασίες. Επιπλέον, σε υποομάδα 14 συμμετεχόντων με αναπηρία εξετάστηκε η σχέση μεταξύ εκτελεστικών λειτουργιών και κοινωνικών δεξιοτήτων, η οποία κατέδειξε θετική συσχέτιση μεταξύ ανασταλτικού ελέγχου, κοινωνικών δεξιοτήτων και προσαρμοστικής συμπεριφοράς. Τέλος, η Έρευνα Δ αξιολόγησε την αποτελεσματικότητα του 16-εβδομαδιαίου προγράμματος CogniFit σε 18 παιδιά και εφήβους με ΔΑΦ ή/και νοητική αναπηρία. Στη συνέχεια, οκτώ συμμετέχοντες ακολούθησαν παρέμβαση με κοινωνικά ερεθίσματα διάρκειας τεσσάρων εβδομάδων, ενώ εννέα συμμετέχοντες ακολούθησαν το ίδιο πρόγραμμα παρέμβασης χωρίς κοινωνικά ερεθίσματα. Καταγράφηκαν βελτιώσεις στην εργαζόμενη μνήμη, την προσοχή, τον ανασταλτικό έλεγχο, τις κοινωνικές δεξιότητες και την προσαρμοστική συμπεριφορά, με υπεροχή της πειραματικής ομάδας, στη δοκιμασία N-back. Συνολικά, τα ευρήματα επιβεβαιώνουν την αποτελεσματικότητα των ψηφιακών παρεμβάσεων στην ενίσχυση των εκτελεστικών και κοινωνικο-επικοινωνιακών δεξιοτήτων και δείχνουν ότι η εκπαίδευση στις εκτελεστικές λειτουργίες μπορεί να ωφελήσει τους συμμετέχοντες ακόμη και χωρίς την παρουσία κοινωνικών ερεθισμάτων, ενώ η προσθήκη κοινωνικών ερεθισμάτων φαίνεται να ενισχύει την επίδοση σε συγκεκριμένες γνωστικές δεξιότητες.