Διάλογος της αρχαίας ελληνικής και της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας με τη θεολογία στο συγγραφικό έργο του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως

Abstract

The present study addresses the pivotal issue of the relationship between theology and philosophy as delineated within the multifaceted written corpus of Saint Nektarios of Pentapolis, which encompasses nearly all domains of Orthodox theology. The first section of the dissertation, entitled 'Saint Nektarios and His Era,' examines the circumstances under which the Saint’s works were composed. His personal persecutions and tribulations are addressed only succinctly. A comparative analysis between the intellectual milieu in which the Holy Father operated and the respective context of Basil of Caesarea highlights the parallels between the conditions that motivated both the great Cappadocian theologian and Saint Nektarios in their literary activity. Particular emphasis is placed on the challenges of the Saint’s time, such as the alienation of Modern Greek intellectual life from its Orthodox roots and sources, the dismissive attitude toward Byzantium, and the imposition of a monolithic classicism and Western paradigms of living. Furthermore, it explores the period of Bavarian Rule, the marginalization of mystical and ascetic Orthodox theology, as well as the proselytizing efforts of Protestantism and Roman Catholicism to exert the influence of Scholasticism, alongside the failure of Protestant theology to reconnect with the doctrine and tradition of the undivided Church. The second section of the dissertation, entitled 'Research History,' identifies the points of convergence between philosophy and theology within the Saint’s written corpus, viewed through the lens of modern scholarship (including the works of Giannakopoulou, Kaskaniotis, His Eminence Cleopas Strongylis, Terezis, and the Editorial Committee of the Collected Works of Saint Nektarios), whose studies are presented with a critical perspective. The search for authentic sources utilized by Saint Nektarios relies on Soph. Dimitrakopoulos’s methodology, which corrected citations and restored accuracy in the "Treasury of Sacred and Philosophical Sayings." The dissertation's third section, "Philosophical Discourse in Modern Greece," focuses on reconnecting Modern Greek philosophy with European tradition, studying cultural contexts, and the resurgence of Platonic studies. It presents deliberations regarding philosophical and national education, the synergy between philosophy and science, the antithesis between positivism and metaphysics, as well as the reception of Nietzsche and Bergson. The fourth section of the dissertation, entitled 'The Dialogue of Ancient Greek and European Philosophy with Theology in the Written Corpus of Saint Nektarios,' provides a focused analysis of the prevailing intellectual currents of the era that rejected the immortality and existence of the soul. It scrutinizes the various materialistic ideologies and theoretical frameworks (rationalism) 'imported' into the Greek Orthodox context from Western Europe, particularly those associated with the Enlightenment and Pietism. The Saint’s extensive references to the proponents of both ancient Greek wisdom and European philosophical schools permeate his writings, concurrently elucidating his profound concern regarding the reception of Deism, Romanticism, Idealism, Positivism, Agnosticism, and Pessimism within the Greek state.

Η παρούσα εργασία αναφέρεται στο μείζον θέμα της σχέσεως θεολογίας και φιλοσοφίας, όπως αυτή διαγράφεται στο πολυσχιδές συγγραφικό έργο του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως, που άπτεται όλων σχεδόν των περιοχών της Ορθόδοξης θεολογίας. Το πρώτο μέρος της διατριβής - Ο άγιος Νεκτάριος και η εποχή του - αναφέρεται στις συνθήκες συγγραφής των έργων του Αγίου Νεκταρίου. Οι προσωπικές διώξεις και περιπέτειες του Αγίου αναφέρονται μόνον εν συντομία. Η σύγκριση ανάμεσα στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία ενεργοποιήθηκε ο ιερός Πατήρ, με την αντίστοιχη θέση του Βασιλείου Καισαρείας, αναδεικνύει τη σχέση παραλληλίας μεταξύ των συνθηκών που παρακίνησαν τον μεγάλο Καππαδόκη θεολόγο και τον άγιο Νεκτάριο στη συγγραφική τους δραστηριότητα. Ειδική μνεία γίνεται στα προβλήματα της εποχής του Αγίου, όπως ο αποχωρισμός του νεοελληνικού πνευματικού βίου από τις ορθόδοξες ρίζες και πηγές, η περιφρονητική για το Βυζάντιο στάση, η επιβολή του μονότροπου κλασικισμού και των δυτικών προτύπων ζωής, η Βαυαροκρατία, ο παραμερισμός της μυστικής και ασκητικής ορθόδοξης θεολογίας, καθώς και η προπαγάνδα της προτεσταντικής και ρωμαιοκαθολικής προσπάθειας επιδράσεως του σχολαστικισμού της Ρωμαιοκαθολικής θεολογίας και η αδυναμία της Προτεσταντικής θεολογίας να επανεύρει το δεσμό της με τη διδασκαλία και την παράδοση της ενωμένης Εκκλησίας. Στο δεύτερο μέρος της διατριβής - Ιστορία έρευνας- καταδεικνύονται τα σημεία συνάντησης φιλοσοφίας και θεολογίας στο συγγραφικό έργο του ιερού Πατρός, υπό το πρίσμα νεότερων ερευνητών (Γιαννακοπούλου, Κασκανιώτη, Σεβασμιωτάτου Κλεόπα Στρογγύλη, Τερέζη και της Συντακτικής Επιτροπής της σειράς των Απάντων του αγίου Νεκταρίου), οι μελέτες των οποίων παρουσιάζονται με κριτικό πνεύμα. Η αναζήτηση των αυθεντικών πηγών που χρησιμοποίησε ο άγιος Νεκτάριος στηρίζεται εν πολλοίς στον τρόπο εργασίας του επιμελητή της έκδοσης των τόμων Ζ΄ και Η΄ των Απάντων, του κ. Σοφ. Δημητρακόπουλου, που διόρθωσε τις παραπομπές και σιωπηρά αποκατέστησε στο ορθό τα χωρία που απαντώνται στη δίτομη ανθολογία Ιερών και φιλοσοφικών λογίων θησαύρισμα. Το τρίτο μέρος της διατριβής - Ο φιλοσοφικός λόγος στη νεότερη Ελλάδα - επικεντρώνεται στην ανασύνδεση της νεοελληνικής φιλοσοφίας με την ευρωπαϊκή φιλοσοφική παράδοση, στη μελέτη των πολιτισμικών πλαισίων του νέου Ελληνισμού, στην αντιμετώπιση του περιεχομένου της φιλοσοφίας από Έλληνες μελετητές και στην αναζωογόνηση του ενδιαφέροντος για τις πλατωνικές σπουδές. Παρουσιάζονται οι προβληματισμοί των Ελλήνων διανοητών σχετικά με τη φιλοσοφική και εθνική εκπαίδευση, το πρόβλημα της συνεργασίας της φιλοσοφίας με την επιστήμη, η αντιδιαστολή της θετικιστικής γνώσης προς τη θεολογική και τη μεταφυσική ερμηνεία των πραγμάτων και η υποδοχή της νιτσεϊκής και μπερξονικής φιλοσοφίας. Στο τέταρτο μέρος της διατριβής - Ο Διάλογος της αρχαίας Ελληνικής και της Ευρωπαϊκής Φιλοσοφίας με τη Θεολογία στο συγγραφικό έργο του αγίου Νεκταρίου - γίνεται ειδική μνεία στο ρεύμα της εποχής που αρνούνταν την αθανασία και την ύπαρξη της ψυχής, στις ποικίλες υλιστικές ιδέες και θεωρίες (λογικοκρατία) που «εισήχθησαν» στον ορθόδοξο ελλαδικό χώρο από τη Δυτική Ευρώπη, ιδίως των κινημάτων του Διαφωτισμού και του Ευσεβισμού. Οι πολυποίκιλες αναφορές του Αγίου στους εκπροσώπους ή υποστηρικτές της αρχαίας ελληνικής σοφίας και των ευρωπαϊκών ρευμάτων διανθίζουν τις συγγραφές του αποκαλύπτοντας, παράλληλα, την αγωνία του για την υποδοχή των κινημάτων του Δεϊσμού, του Ρομαντισμού, του Ιδεαλισμού, του Θετικισμού, του Αγνωστικισμού και του Πεσιμισμού στην Ελλάδα.

Die vorliegende Studie befasst sich mit der zentralen Frage des Verhältnisses von Theologie und Philosophie, wie es im vielseitigen schriftlichen Werk des Heiligen Nektarios von der Pentapolis dargelegt wird, das nahezu alle Bereiche der orthodoxen Theologie umfasst. Der erste Teil der Dissertation mit dem Titel „Der heilige Nektarios und seine Zeit“ untersucht die Umstände, unter denen die Werke des Heiligen entstanden sind. Seine persönlichen Verfolgungen und Leiden werden dabei nur kurz gestreift. Eine vergleichende Analyse zwischen dem intellektuellen Milieu, in dem der Heilige Vater wirkte, und dem Kontext von Basilius von Cäsarea beleuchtet die Parallelen der Bedingungen, die sowohl den großen kappadokischen Theologen als auch den heiligen Nektarios in ihrer literarischen Tätigkeit motivierten. Besonderes Augenmerk liegt auf den Herausforderungen der Zeit des Heiligen, wie der Entfremdung des neugriechischen Geisteslebens von seinen orthodoxen Wurzeln und Quellen, der geringschätzigen Haltung gegenüber Byzanz sowie der Aufzwingung eines monolithischen Klassizismus und westlicher Lebensmuster. Darüber hinaus wird die Zeit der Bayernherrschaft, die Marginalisierung der mystischen und asketischen orthodoxen Theologie sowie die Proselytismusbestrebungen des Protestantismus und des Römischen Katholizismus untersucht, die darauf abzielten, den Einfluss der Scholastik geltend zu machen, neben dem Scheitern der protestantischen Theologie, sich wieder mit der Lehre und Tradition der ungeteilten Kirche zu verbinden. Der zweite Teil der Dissertation mit dem Titel „Forschungsgeschichte“ identifiziert die Berührungspunkte zwischen Philosophie und Theologie im schriftlichen Werk des Heiligen aus der Sicht der modernen Wissenschaft (einschließlich der Arbeiten von Giannakopoulou, Kaskaniotis, Seiner Eminenz Cleopas Strongylis, Terezis und dem Redaktionsausschuss der Gesammelten Werke des heiligen Nektarios), deren Studien aus einer kritischen Perspektive vorgestellt werden. Die Suche nach authentischen Quellen, die der heilige Nektarios nutzte, stützt sich auf die Methodik von Soph. Dimitrakopoulos, die Zitate korrigierte und die Genauigkeit im „Schatzbehalter heiliger und philosophischer Sprüche“ wiederherstellte. Der dritte Teil der Dissertation, „Philosophischer Diskurs im modernen Griechenland“, konzentriert sich auf die Wiederanknüpfung der neugriechischen Philosophie an die europäische Tradition, die Untersuchung kultureller Kontexte und das Wiederaufleben platonischer Studien. Er präsentiert Überlegungen zur philosophischen und nationalen Erziehung, zur Synergie zwischen Philosophie und Wissenschaft, zum Gegensatz zwischen Positivismus und Metaphysik sowie zur Rezeption von Nietzsche und Bergson. Der vierte Teil der Dissertation mit dem Titel „Der Dialog der antiken griechischen und europäischen Philosophie mit der Theologie im schriftlichen Werk des heiligen Nektarios“ bietet eine gezielte Analyse der vorherrschenden intellektuellen Strömungen der Epoche, welche die Unsterblichkeit und Existenz der Seele ablehnten. Er untersucht die verschiedenen materialistischen Ideologien und theoretischen Rahmenwerke (Rationalismus), die aus Westeuropa in den griechisch-orthodoxen Kontext „importiert“ wurden, insbesondere jene, die mit der Aufklärung und dem Pietismus verbunden sind. Die zahlreichen Verweise des Heiligen auf die Vertreter sowohl der antiken griechischen Weisheit als auch der europäischen Philosophieschulen durchziehen seine Schriften und verdeutlichen gleichzeitig seine tiefe Besorgnis über die Rezeption von Deismus, Romantik, Idealismus, Positivismus, Agnostizismus und Pessimismus innerhalb des griechischen Staates.