Μουσειοπαιδαγωγική και τέχνη: χαρτογράφηση των εκπαιδευτικών δράσεων και έρευνα των σύγχρονων τάσεων στα Μουσεία Τέχνης και στις Πινακοθήκες της Ελλάδας για σχολικές ομάδες πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1985-2019)

Abstract

This research focuses on the broad mapping of the activities offered by art museums and galleries in Greece, and in particular on the search for trends, during the process of planning and implementing programs aimed at primary school groups. The interpersonal element is defined as a key characteristic, as reflected in the programs offered up to 2019, i.e. before the Covid - 19 pandemic, but not before 1985. The research included two stages: 1) the initial research and 2) the main research. The first investigation led to the compilation of a list of 94 art institutions that had and exhibited a permanent collection and offered activities for different groups of audiences, which were characterized by heterogeneity and diversity. Of these art institutions, the 52 that offered educational programs for primary school groups constituted the sample of the main research and were examined in depth with regard to some of their characteristics. The main research used an extensive questionnaire with mixed questions, which was analyzed quantitatively and qualitatively and led to the following findings: the theoretical background of the programs basically concerned active methods and theories of approaching learning, with an emphasis on experiential learning, and constructivist approaches. Guided tours, observation, dialogue and visual activities are the dominant actions offered in the context of implementing programs for primary school students. The social dimension, followed by emphasis on form, were the main ways of approaching works of art with children. Emphasis was additionally placed on cultivating observation and imagination, followed by the creation of associations and the formulation of questions. The prioritization of experiencing direct contact with the artworks and familiarization with the museum environment and its functions by museum institutions also differentiates the way in which art institutions perceive their educational role in relation to the school, leading to a form of “moderate” connectivity with the school’s Fine Arts Curriculum. In the museum context, although the museum educator is required to have a variety of qualifications, his or her collaboration with the curator is not foreseen during the design of the exhibition, so that the needs of the educational programs are taken into account in a timely manner. At the same time, the deficiency of a sufficient number of specialized personnel, logistical infrastructure and financial resources is highlighted. Connectivity was found between the exhibition, institutional, organizational-financial framework of the institutions and the way in which this connectivity affects the quality of the educational programs and the perceptions of their trainers. Finally, although the necessity of implementing evaluation is recognized, mainly untimely evaluation is implemented. Overall, the research reveals a transitional condition, in which traditional and modern trends coexist, modern perceptions dominate, while participatory and inclusive practices appear sporadically, indicating that art institutions integrate modern practices into their actions, which, however, are offered on a non-systematic basis.

Η παρούσα έρευνα επικεντρώνεται στην αδρή χαρτογράφηση των προσφερόμενων δράσεων στα μουσεία τέχνης και τις πινακοθήκες της Ελλάδας και ειδικότερα στην αναζήτηση τάσεων κατά τη διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησης προγραμμάτων που απευθύνονται σε σχολικές ομάδες Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Ως βασικό χαρακτηριστικό ορίζεται το διαπροσωπικό στοιχείο, όπως αποτυπώνεται στα προσφερόμενα προγράμματα έως και το 2019, δηλαδή πριν την πανδημία του Covid - 19, όχι όμως πριν το 1985. Η έρευνα περιλάμβανε δυο στάδια: 1) την αρχική και 2) την κύρια έρευνα. Η πρώτη διερεύνηση, οδήγησε στη συγκρότηση ενός καταλόγου 94 φορέων τέχνης που διέθεταν και εξέθεταν μόνιμη συλλογή και προσέφεραν δράσεις για διαφορετικές ομάδες κοινού, οι οποίες χαρακτηρίζονταν από ετερογένεια και ποικιλομορφία. Από αυτούς τους φορείς τέχνης, οι 52 που προσέφεραν εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολικές ομάδες Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης αποτέλεσαν το δείγμα της κύριας έρευνας και εξετάσθηκαν σε βάθος ως προς κάποια χαρακτηριστικά τους. Στην κύρια έρευνα χρησιμοποιήθηκε η αποστολή εκτεταμένου ερωτηματολογίου με μεικτές ερωτήσεις, το οποίο αναλύθηκε ποσοτικά και ποιοτικά και οδήγησε στις παρακάτω διαπιστώσεις: το θεωρητικό υπόβαθρο των προγραμμάτων αφορούσε κατά βάση ενεργητικές μεθόδους και θεωρίες προσέγγισης της μάθησης, με έμφαση στη βιωματική μάθηση, κυρίως την κονστρουκτιβιστική προσέγγιση με «κλειστή» έκβαση. Η ξενάγηση, η παρατήρηση, ο διάλογος και οι εικαστικές δραστηριότητες αποτελούν τις κυρίαρχες δράσεις που προσφέρονταν στο πλαίσιο υλοποίησης προγραμμάτων για τους μαθητές της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Πρωτίστως η κοινωνική διάσταση και ακολούθως η έμφαση στη μορφή, αποτελούσαν τους κυρίαρχους τρόπους προσέγγισης των έργων τέχνης με τα παιδιά. Ταυτόχρονα, έμφαση δίνονταν στην καλλιέργεια της παρατήρησης και της φαντασίας και ακολούθως στη δημιουργία συνειρμών και τη διατύπωση ερωτήσεων. Η πρόκριση της εμπειρίας της επαφής με το έργο τέχνης και της εξοικείωσης με το μουσειακό περιβάλλον και τις λειτουργίες του από τους μουσειακούς φορείς, διαφοροποιεί και τον τρόπο που οι φορείς τέχνης αντιλαμβάνονται τον εκπαιδευτικό τους ρόλο σε σχέση με το σχολείο, οδηγώντας σε μια μορφή «μέτριας» συνδεσιμότητας με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών των Εικαστικών του σχολείου. Στο μουσειακό πλαίσιο, μολονότι ο μουσειοπαιδαγωγός καλείται να διαθέτει ποικιλία προσόντων, δεν προβλέπεται η συνεργασία του με τον επιμελητή κατά τον σχεδιασμό της έκθεσης, ώστε να ληφθούν εγκαίρως υπόψη οι ανάγκες των εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Ταυτόχρονα, αναδεικνύεται η ανεπάρκεια ικανού αριθμού εξειδικευμένου προσωπικού, υλικοτεχνικών υποδομών και οικονομικών πόρων. Διαπιστώθηκε συνδεσιμότητα ανάμεσα στο εκθεσιακό, θεσμικό, οργανωτικο-χρηματοδοτικό πλαίσιο των φορέων και στον τρόπο που η συνδεσιμότητα αυτή επηρεάζει την ποιότητα των εκπαιδευτικών προγραμμάτων και τις αντιλήψεις των διαμορφωτών τους. Τέλος, μολονότι αναγνωρίζεται η αναγκαιότητα εφαρμογής της αξιολόγησης, υλοποιείται κυρίως μη έγκαιρη αξιολόγηση. Συνολικά από την έρευνα διαφαίνεται μια μεταβατική συνθήκη, στην οποία παραδοσιακές και σύγχρονες τάσεις συνυπάρχουν, κυριαρχούν μοντέρνες αντιλήψεις, ενώ σποραδικά εμφανίζονται συμμετοχικές και συμπεριληπτικές πρακτικές, που υποδηλώνουν πως οι φορείς τέχνης εντάσσουν στις δράσεις τους σύγχρονες πρακτικές, οι οποίες όμως προσφέρονται σε μη συστηματική βάση.