Μουσεία και ιστορία στην Ελλάδα: ιστοριογραφία, μνήμη και εκπαίδευση στα μουσεία προσφυγικού ελληνισμού

Abstract

The present research is part of a distinctly interdisciplinary field, where museum studies, historiography, memory studies, public and cultural history, and history didactics interact and intersect. It examines museums of refugee hellenism, as well as centenary exhibitions marking one hundred years since the Asia Minor Catastrophe (the defeat of the war with Turkey in August 1922), through carefully selected case studies. Particular emphasis is placed on the ways in which the Asia Minor Catastrophe, the 1923 Population Exchange, and refugee memory are represented in museum spaces, as well as on the educational activities that have been designed and implemented, with the aim of highlighting new approaches to the complex, multidimensional, and constantly changing relationship between museums and history. Methodologically, this research is qualitative and draws on tools of on-site ethnographic observation in museum spaces. It focuses on qualitative analysis, using as primary sources descriptions, experiences, and field observation (analysis of the cultural/political context, detailed observation of museum exhibitions and narrative strategies, interviews, visitors’ books). The research has led to a series of conclusions concerning the process of the establishment and the development of the examined museums, their role within the social and cultural environment, the ways in which their historical narrative are constructed and the choices through which the past is visualised, their contribution to the development of historical literacy skills, and, finally, their impact on the formation, negotiation and re-interpretation of historical memory.

Η διδακτορική έρευνα εντάσσεται σε ένα κατεξοχήν διεπιστημονικό χώρο, στον οποίο συναντώνται και αλληλοσυνδέονται η μουσειολογία, η ιστοριογραφία, οι σπουδές μνήμης, η δημόσια και η πολιτισμική ιστορία και η διδακτική της ιστορίας. Αντικείμενό της αποτελούν τα μουσεία προσφυγικού ελληνισμού και οι επετειακές εκθέσεις που υλοποιήθηκαν για τα εκατό χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, μέσα από προσεκτικά επιλεγμένες μελέτες περίπτωσης. Έμφαση δίνεται στους τρόπους αναπαράστασης της Μικρασιατικής Καταστροφής, της Ανταλλαγής Πληθυσμών και της προσφυγικής μνήμης στον μουσειακό χώρο, καθώς και στις εκπαιδευτικές δράσεις που σχεδιάστηκαν και υλοποιούνται, με στόχο την ανάδειξη νέων προσεγγίσεων μέσα από την πολύπλοκη, πολυδιάστατη και διαρκώς μεταβαλλόμενη στον χρόνο σχέση των μουσείων με την ιστορία. Σε μεθοδολογικό επίπεδο η παρούσα έρευνα αξιοποιεί εργαλεία επιτόπιας εθνογραφικής παρατήρησης σε μουσειακούς χώρους και επικεντρώνεται στην ποιοτική ανάλυση, δεδομένου ότι ως βασικές πηγές χρησιμοποιεί περιγραφές, εμπειρίες και παρατηρήσεις (ανάλυση πολιτισμικού/πολιτικού πλαισίου, λεπτομερής παρατήρηση εκθέσεων και αφηγηματικών στρατηγικών, συνεντεύξεις, βιβλία επισκεπτών). Η έρευνα κατέληξε σε μία σειρά συμπερασμάτων που αφορούν τη διαδικασία ίδρυσης και εξέλιξης των εξεταζόμενων μουσείων, τον ρόλο τους στο κοινωνικό και πολιτιστικό περιβάλλον, τον τρόπο συγκρότησης των ιστορικών τους αφηγημάτων και των επιλογών οπτικοποίησης του παρελθόντος, τη συμβολή τους στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ιστορικού γραμματισμού και, τέλος, την επίδρασή τους στη διαμόρφωση, διαπραγμάτευση και ανανοηματοδότηση της ιστορική μνήμης.