Η ανάδειξη της νεότερης ιστορίας της Ιεράς Μητροπόλεως Ιωαννίνων (1913-2020)

Abstract

This thesis documents the history of the Holy Metropolis of Ioannina from its establishment during the Late Byzantine period to the modern era, as defined not only by the cur-rent jurisdiction of the Metropolis but also by the extent it once held. This historical account is based on evidence provided by archaeological excavations, historical sources, scholarly literature, and for the modern period, archival material. The Holy Metropolis of Ioannina represents a province of great prestige and a prominent role in the ecclesiastical and spiritual life of the country. The topics investigated include the period of the Despotate of Epirus, during which the local bishopric was elevated to a metropolis; the presentation of the structure and contribution of the Metropolis to the education and the social life of the broader region during the difficult years of Ottoman rule; and an overview of its historical development, administrative organization, and its contribution to national struggles in the 20th century. An effort was also made to compile a comprehensive episcopal list from the foundation of the Metropolis to the present day, with emphasis on the lives and works of the Metropolitans of the 20th century. Additionally, details are provided about the lives of distinguished clergymen originating from the region. Reference is also made to the local hagiology and church architec ture, through the presentation of historical, architectural, and iconographic elements of the sacred churches of the city of Ioannina and the monasteries under the jurisdiction of the Holy Metropolis of Ioannina. Finally, a full record of the Charitable Institutions of the Holy Metropolis of Ioannina is included. These institutions, thanks to the generous philanthropic tradition of the Epirote benefactors, continue to support its charitable mission. The appendices include photographic material, a list of 20th-century Metropolitans, and previously un published texts and manuscripts. Ioannina and its local Church became significant from the 9th century and flourished during the period of the Despotate of Epirus. During the Ottoman period, the Metropolis preserved its religious and national role, financially supported by Epirotes immigrants in European countries. Ioannina emerged as a spiritual center of the Modern Greek Enlighten ment, with prominent “Teachers of the Nation” and famous schools under the supervision of the Metropolis. Many Patriarchs and Bishops hailed from the region. The Church played a decisive role in the social sphere, as well as in the erection of churches. After liberation, the Holy Metropolis of Ioannina was incorporated into the Church of Greece, while maintaining a spiritual connection with the Ecumenical Patriarchate. It continued its social and philanthropic mission through its Charitable Institutions and took a leading role in the national struggles, particularly during the Balkan Wars and the Resistance against the Nazis. Im portant hierarchs contributed to the religious, social, and cultural development of the city. Despite the loss of many churches due to the city’s burning (1820–1822), ecclesiastical art has been preserved in the region's monasteries. Furthermore, the hagiology of Ioannina constitutes a significant spiritual legacy for the Orthodox faith. Today, with Metropolitan Maximos Papagiannis at its head, the Holy Metropolis of Ioannina continues its dynamic mission, blending tradition with contemporary needs. In conclusion, through the study of sources and scholarly literature, the timeless contribution of the Holy Metropolis of Ioannina is high lighted—in Orthodoxy, in the continuity of Greek culture, the preservation of national identity, the spiritual development of the region, and in the protection of the vulnerable.

Στην παρούσα διατριβή καταγράφεται η ιστορία της Ιεράς Μητροπόλεως Ιωαννίνων από την ίδρυσή της κατά την Υστεροβυζαντινή περίοδο ως τη σύγχρονη εποχή, όπως αυτή οριοθετείται, όχι μόνο από τη περιοχή της σημερινής της δικαιοδοσίας, αλλά και από την έκταση που κατείχε στο παρελθόν. Η καταγραφή αυτή βασίζεται στο υλικό που προσφέρει η αρχαιολογική σκαπάνη, οι ιστορικές πηγές, η βιβλιογραφία και για τη νεότερη περίοδο, το αρχειακό υλικό. Πρόκειται για μια εκκλησιαστική περιφέρεια με μεγάλη αίγλη και ση μαίνοντα ρόλο στα εκκλησιαστικά και πνευματικά δρώμενα της χώρας. Στα θέματα που ερευνώνται συγκαταλέγονται η μελέτη της περιόδου του Δεσποτάτου της Ηπείρου, με την αναβάθμιση της ομώνυμης Επισκοπής σε Μητρόπολη, η παρουσίαση της δομής και της συμβολής της Μητροπόλεως στην παιδεία και την κοινωνική ζωή της ευρύτερης περιοχής κατά τους χαλεπούς χρόνους της Οθωμανικής κυριαρχίας, καθώς και η αναφορά στην πορεία της, τη διοικητική της οργάνωση και τη συνεισφορά της στους εθνικούς αγώνες τον 20ό αιώνα. Επίσης, έγινε μια προσπάθεια δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου επισκοπικού καταλόγου από την ίδρυση της Μητροπόλεως ως σήμερα, με έμφαση στον βίο και τη δράση των Μητροπολιτών του 20ού αιώνα, ενώ παράλληλα παρουσιάστηκαν στοιχεία για τη ζωή επιφανών κληρικών που κατάγονταν από την περιοχή. Αναφορά έγινε και στην τοπική αγιολογία, καθώς και τη ναοδομία, μέσα από την παρουσίαση των ιστορικών, αρχιτεκτονικών και εικονογραφικών στοιχείων των ιερών ναών της πόλης των Ιωαννίνων και των ιερών μονών που υπάγονται στην Ιερά Μητρόπολη Ιωαννίνων. Τέλος, έγινε μια πλήρης καταγραφή των Αγαθοεργών Καταστημάτων της Ιεράς Μητροπόλεως Ιωαννίνων, τα οποία, χάρη στην πλούσια Ηπειρωτική ευποιία στηρί-ζουν το φιλανθρωπικό της έργο. Τα παραρτήματα περιλαμβάνουν φωτογραφικό υλικό, κατάλογο των Μητροπολιτών του 20ού αιώνα και ανέκδοτα κείμενα και χειρόγραφα. Τα Ιωάννινα και η τοπική Εκκλησία άρχισαν να αποκτούν σημασία από τον 9ο αιώνα, ενώ γνώρισαν ακμή την περίοδο του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Κατά την Οθωμανική περίοδο η Μητρόπολη διατήρησε τον θρησκευτικό και εθνικό της ρόλο, ενισχυόμενη οικονομικά από Ηπειρώτες της διασποράς. Τα Ιωάννινα αναδείχθηκαν σε πνευματικό κέντρο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, με επιφανείς Διδασκάλους του Γένους και περιώ-νυμες σχολές υπό την εποπτεία της Μητροπόλεως. Πολλοί Πατριάρχες και Επίσκοποι κα-ταγόταν από την περιοχή. Η Εκκλησία διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο και στον κοινωνικό τομέα, καθώς και την οικοδόμηση ναών. Μετά την απελευθέρωση, η Ιερά Μητρόπολις Ιωαννίνων υπήχθη στην Εκκλησία της Ελλάδος, διατηρώντας ωστόσο πνευματική σύνδεση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Συνέχισε δε το κοινωνικό και φιλανθρωπικό έργο της μέσω των Αγαθοεργών Καταστημάτων της, ενώ πρωτοστάτησε και στους εθνικούς αγώνες, ιδιαίτερα στους Βαλκανικούς Πολέμους και την Αντίσταση κατά των Ναζί. Σημαντικοί ιεράρχες συνέβαλαν στη θρησκευτική, κοινωνική και πολιτιστική αναβάθμιση της πόλης. Παρά τις απώλειες σε ναούς από την πυρπόληση της πόλης (1820–1822), η εκκλησιαστική τέχνη διασώζεται στα μοναστήρια της περιοχής. Επίσης, η αγιολογία των Ιωαννίνων αποτελεί σημαντική πνευματική παρακαταθήκη για την ορθόδοξη πίστη. Σήμερα, υπό τον Μητροπολίτη Μάξιμο Παπαγιάννη, η Ιερά Μητρόπολις Ιωαννίνων συνεχίζει δυναμικά το έργο της, συνδυάζοντας την παράδοση με τις σύγχρονες ανάγκες. Εν κατακλείδι, μέσα από τη μελέτη των πηγών και της βιβλιογραφίας, αναδεικνύεται η διαχρονική προφορά της Ιεράς Μητροπόλεως Ιωαννίνων στην Ορθοδοξία, τη συνέχιση του ελληνικού πολιτισμού, τη διατήρηση της εθνικής μας ταυτότητας, την ενίσχυση της πνευ-ματικής ανέλιξης του τόπου και την προστασία των αδυνάτων.