Φυσική αναγκαιότητα και ηθική αυτοπραγία κατά τους στωϊκούς

Abstract

This doctoral dissertation addresses the problem of the relationship between natural necessity and moral agency within Stoic philosophy. Its main objective is to examine whether the universal causality and the notion of Fate (Heimarmenē), which structure the Stoic conception of Nature and the cosmos, can be reconciled with human moral freedom and responsibility. The methodological approach is philosophical and interpretative. The study is based on a systematic analysis of the extant fragments and testimonies of Early and Middle Stoicism, as well as later Stoic thinkers, in conjunction with a critical assessment of ancient criticisms and modern scholarly literature. The research proceeds through an examination of Stoic Physics, Anthropology, and Theology, focusing on key concepts such as pneuma, cosmic sympathy, divine Providence, assent (sunkatathesis), and what depends on us (eph’ hēmin). Particular emphasis is placed on the concept of Fate and its role within the Stoic theory of universal causation. The findings of the dissertation indicate that Stoic philosophy does not amount to a strict or mechanical determinism. Rather, it articulates a coherent conceptual framework in which natural necessity is understood as the rational order of the cosmos, while moral agency is grounded in the internal constitution of the human soul, the formation of character, and the rational act of assent. Freedom, according to the Stoics, does not consist in the absence of causality, but in the capacity of the rational agent to recognize and consciously endorse the rational structure of the world. In conclusion, the dissertation argues that, within Stoic philosophy, natural necessity and moral responsibility are not mutually exclusive, but jointly constitute the foundation of ethical life, culminating in the ideal of the Stoic sage and the principle of “living in agreement with nature.”

Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται το ζήτημα της σχέσης μεταξύ φυσικής αναγκαιότητας και ηθικής αυτοπραγίας στο πλαίσιο της στωικής φιλοσοφίας. Κεντρικός στόχος της έρευνας είναι η διερεύνηση της δυνατότητας συμβιβασμού της καθολικής αιτιοκρατίας και της έννοιας της Εἱμαρμένης που διέπουν τη στωική κοσμολογία, με την ανθρώπινη ηθική ελευθερία και την απόδοση ευθύνης για τις πράξεις. Η μεθοδολογία που ακολουθείται είναι φιλοσοφική και ερμηνευτική. Η μελέτη βασίζεται στη συστηματική ανάλυση των σωζόμενων αποσπασμάτων και μαρτυριών της αρχαίας και μέσης Στοάς, καθώς και των μεταγενέστερων εκπροσώπων της, σε συνδυασμό με την κριτική εξέταση των σχετικών αρχαίων επικρίσεων και της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Η έρευνα εξετάζει διαδοχικά τη στωική Φυσική, Ανθρωπολογία και Θεολογία, δίνοντας έμφαση σε βασικές έννοιες όπως το πνεῦμα, η κοσμική συμπάθεια, η θεία Πρόνοια, η συγκατάθεσις και το ἐφ’ ἡμῖν. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η ανάλυση της έννοιας της Εἱμαρμένης και της λειτουργίας της στο πλαίσιο της καθολικής αιτιότητας. Τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι η στωική φιλοσοφία δεν ταυτίζεται με έναν απόλυτο και μηχανιστικό ντετερμινισμό. Αντιθέτως, προτείνει ένα συνεκτικό εννοιολογικό σχήμα, στο οποίο η φυσική αναγκαιότητα νοείται ως έλλογη τάξη του κόσμου, ενώ η ηθική αυτοπραγία θεμελιώνεται στην εσωτερική δομή της ανθρώπινης ψυχής, στον χαρακτήρα και στη συγκατάθεση του δρώντος υποκειμένου. Η ελευθερία, κατά τους Στωικούς, δεν συνίσταται στην απουσία αιτιότητας, αλλά στη δυνατότητα του ανθρώπου να αναγνωρίζει και να αποδέχεται συνειδητά την έλλογη φύση του κόσμου. Συμπερασματικά, η διατριβή καταδεικνύει ότι, στο πλαίσιο της στωικής φιλοσοφίας, η φυσική αναγκαιότητα και η ηθική ευθύνη δεν αλληλοαναιρούνται, αλλά συγκροτούν από κοινού το υπόβαθρο της ηθικής ζωής, με κορύφωση το πρότυπο του στωικού σοφού και την αρχή του «ὁμολογουμένως τῇ φύσει ζῆν».