Θυματοποίηση ΛΟΑΤΚΙ+ μαθητών/τριών: εμπειρίες ενηλίκων ατόμων

Abstract

Violence in the school environment constitutes a serious issue that affects the psychosocial development of learners. In particular, SOGIESC violence (violence based on sexual orientation, gender identity/expression, and sex characteristics) represents a silenced yet widespread form of gender-based violence, which may manifest verbally, physically, psychologically, or online. Individuals who experience this form of violence often face social exclusion, emotional distress, and limited opportunities for equal participation in school life. Despite existing European guidelines promoting the inclusion of LGBTIQ+ learners, the Greek institutional framework remains underdeveloped, leaving significant gaps in the prevention of and response to SOGIESC violence. This doctoral dissertation examines the occurrence, forms, and impacts of SOGIESC violence within the Greek school context, as well as the responses of the school community to such incidents. The identified research gap lies in the lack of systematic studies documenting the lived experiences of LGBTIQ+ individuals in Greek education. The contribution of the present study consists in providing original qualitative data that illuminate how SOGIESC violence is manifested, experienced, and addressed in Greek schools, highlighting the specificities of the Greek case. The objectives of the study are to examine: the awareness of difference and the process of coming out, the frequency and forms of SOGIESC violence in the school environment, the factors and rationales underlying the targeting of LGBTIQ+ individuals, the impacts of such violence, and the strategies and proposed measures for addressing SOGIESC violence in schools. The qualitative sample consisted of 20 adult LGBTIQ+ individuals. Participants were recruited through purposive sampling and snowball sampling, while data were collected through semi-structured interviews. For the analysis of the qualitative data, reflexive thematic analysis was employed, complemented by elements of content analysis, in order to identify recurring patterns of targeting, stigmatization, and protective strategies. Thematic analysis enabled an in-depth interpretation of the meanings participants attributed to their experiences, whereas content analysis supported the systematic mapping of the frequency and distribution of specific thematic references across the dataset. The findings indicate that gender expression constitutes the most frequent axis of targeting, while sexual orientation and gender identity are also associated with incidents of aggression. Forms of violence include verbal, physical, and online harassment, as well as social isolation, with multi-layered consequences for individuals’ emotional well-being, academic trajectories, and social inclusion. The absence of substantive interventions by members of the teaching staff intensified experiences of inadequate support and isolation. Overall, the present study seeks to address a significant gap in the Greek literature by systematically documenting lived experiences of SOGIESC violence in Greek education and by highlighting the need for targeted institutional interventions.

Η βία στο σχολικό περιβάλλον αποτελεί ένα σοβαρό ζήτημα που επηρεάζει την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των μαθητευόμενων προσώπων. Ιδιαίτερα, η SOGIESC βία (βία με βάση τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ταυτότητα/έκφραση φύλου και τα χαρακτηριστικά φύλου) συνιστά μια αποσιωπημένη, αλλά διαδεδομένη μορφή έμφυλης βίας, η οποία μπορεί να εκδηλωθεί λεκτικά, σωματικά, ψυχολογικά ή διαδικτυακά. Τα άτομα που υφίστανται αυτή τη μορφή βίας συχνά αντιμετωπίζουν κοινωνικό αποκλεισμό, συναισθηματικές δυσκολίες και περιορισμένες δυνατότητες ισότιμης συμμετοχής στη σχολική ζωή. Παρά τις σχετικές ευρωπαϊκές κατευθύνσεις για τη συμπερίληψη ΛΟΑΤΚΙ+ μαθητευόμενων, το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο παραμένει ελλιπώς αναπτυγμένο, αφήνοντας σημαντικά κενά στην πρόληψη και αντιμετώπιση της SOGIESC βίας. Η παρούσα διατριβή εξετάζει την εκδήλωση, τις μορφές και τις επιπτώσεις της SOGIESC βίας στο ελληνικό σχολικό περιβάλλον, καθώς και τη στάση της σχολικής κοινότητας απέναντι σε τέτοια περιστατικά. Το ερευνητικό κενό εντοπίζεται στην απουσία συστηματικών μελετών που καταγράφουν τις βιωμένες εμπειρίες ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στην ελληνική εκπαίδευση. Η συμβολή της παρούσας εργασίας έγκειται στην παροχή πρωτογενούς ποιοτικού υλικού που φωτίζει πώς η SOGIESC βία εκδηλώνεται, βιώνεται και αντιμετωπίζεται στο πλαίσιο του ελληνικού σχολείου, αναδεικνύοντας τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής περίπτωσης. Στόχοι της μελέτης είναι να εξετάσει: τη συνειδητοποίηση της «διαφορετικότητας» και το coming out, τη συχνότητα και τις μορφές της SOGIESC βίας στο σχολικό περιβάλλον, τους παράγοντες και τους λόγους στοχοποίησης των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων, τις επιπτώσεις, τις στρατηγικές και προτάσεις αντιμετώπισης της SOGIESC βίας στο σχολείο. Το δείγμα της ποιοτικής έρευνας αποτέλεσαν 20 ενήλικα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα. Η επιλογή των ατόμων πραγματοποιήθηκε με σκόπιμη δειγματοληψία και δειγματοληψία χιονοστιβάδας, ενώ για τη συλλογή των δεδομένων αξιοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις. Για την επεξεργασία των ποιοτικών δεδομένων εφαρμόστηκε η αναστοχαστική θεματική ανάλυση, σε συνδυασμό με στοιχεία ανάλυσης περιεχομένου, προκειμένου να εντοπιστούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα στοχοποίησης, στιγματισμού και στρατηγικών προστασίας. Η θεματική ανάλυση επέτρεψε τη σε βάθος ερμηνεία των νοημάτων που αποδίδουν τα υποκείμενα στις εμπειρίες τους, ενώ η ανάλυση περιεχομένου συνέβαλε στη συστηματική χαρτογράφηση της συχνότητας και της κατανομής συγκεκριμένων θεματικών αναφορών στο σύνολο του υλικού. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η έκφραση φύλου αποτελεί τον συχνότερο άξονα στοχοποίησης, ενώ ο σεξουαλικός προσανατολισμός και η ταυτότητα φύλου επίσης συνδέονται με περιστατικά επιθετικότητας. Οι μορφές βίας περιλαμβάνουν λεκτική, σωματική και διαδικτυακή παρενόχληση, αλλά και κοινωνική απομόνωση, με πολυεπίπεδες επιπτώσεις στη συναισθηματική κατάσταση, την ακαδημαϊκή πορεία και την κοινωνική ένταξη των ατόμων. Η απουσία ουσιαστικών παρεμβάσεων από μέλη του διδακτικού προσωπικού ενίσχυσε την εμπειρία ανεπαρκούς υποστήριξης και απομόνωσης. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να καλύψει ένα σημαντικό κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, καταγράφοντας συστηματικά τις βιωμένες εμπειρίες SOGIESC βίας στην ελληνική εκπαίδευση και αναδεικνύοντας την ανάγκη για στοχευμένες θεσμικές παρεμβάσεις.