Ο οικονομικός γραμματισμός ως μέσο φορολογικής συμμόρφωσης: ιστορία, θεσμοί, πρακτικές εκσυγχρονισμού

Abstract

This doctoral dissertation investigates the assumption that the development of tax consciousness is inseparable from individuals’ broader financial literacy and that educational processes essential for personal and national well-being are most effective when introduced early in life. Understanding the significance of tax participation is therefore linked to early learning experiences and to a deep comprehension of how the financial world operates. The study examines the relationship between tax culture and financial literacy in Greece. Its research questions address the extent of contemporary individuals’ financial knowledge, the degree to which this knowledge incorporates tax-related concepts necessary for cultivating tax consciousness, and the position of financial and tax education within the modern educational system. A meta-analytic methodology was employed. Relevant primary studies, meta-analyses, and statistical data were categorized by age group, analyzing financial literacy in Greece and internationally across four life stages: primary education, adolescence, adulthood, and retirement. Additional chronological, geographical, and educational criteria were applied, including 21st-century educational trends, geographic disparities, and gender-based differences in economic knowledge and behavior. Findings highlight the significance of the age–gender–geography triad. Effective policy initiatives at local, regional, and national levels must therefore consider: (a) the earliest age at which financial concepts of varying complexity can be understood, (b) the documented gender gap in financial knowledge that places women at a disadvantage, and (c) strong regional variations across Greece. The study argues that tax education can begin as early as age 11–12, when young people demonstrate economic understanding comparable to that of adults, under psychological conditions conducive to the cultivation of tax culture.

Ο προβληματισμός ο οποίος οδήγησε στην εκπόνηση της διδακτορικής αυτής εργασίας είχε ως έναρξή του την υπόθεση ότι η καλλιέργεια φορολογικής συνείδησης δεν θα μπορούσε να είναι ανεξάρτητη από τη γενική χρηματοοικονομική παιδεία των φορολογούμενων, καθώς και από το ότι κάθε ουσιώδης για την ευημερία ενός πολίτη και της χώρας του εκπαιδευτική διαδικασία είναι αποδοτκότερο να ξεκινά όσο το δυνατόν νωρίτερα στη ζωή του. Αυτό συνεπάγεται ότι η κατανόηση τη σημασίας της φορολογικής συμμετοχής δεν είναι κάτι που επιτυγχάνεται ανεξάρτητα από μια πρώιμη μαθησιακή εμπειρία και κυρίως όχι χωρίς να γίνεται σε βάθος αντιληπτό το πώς κινείται χραματοοικονομικά ο κόσμος. Ο σκοπός της εργασίας ήταν να διερευνήσει τον βαθμό συσχετισμού στην Ελλάδα ανάμεσα στην ανάπτυξη της φορολογικής κουλτούρας των πολιτών και στη γενικότερη χρηματοοικονομική τους παιδεία. Ανάμεσα στα ερευνητικά ερωτήματα περιλαμβάνταν τα εξής: σε ποιο βαθμό είναι καταρτισμένος χρηματοοικονομικά ο σύγχρονος άνθρωπος; Σε ποιον βαθμό αυτή η χρηματοοικονομική κατάρτιση περιλαμβάνει επαρκώς φορολογικές έννοιες ώστε να καλλιεργείται αποτελεσματικά η φορολογική συνείδηση των ατόμων; Ποια είναι η θέση της χρηματοοικονομικής και φορολογικής παιδείας στο σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα; Η ερευνητική μέθοδος που ακολουθήθηκε ήταν αυτή της μετα-ανάλυσης, Ταξινομήθηκαν οι σχετιζόμενες με το αντικείμενο πρωτότυπες μελέτες, καθώς και διάφορες μετα-αναλύσεις αλλά και στατιστικά στοιχεία, με ηλικιακά κριτήρια και μελετήθηκαν οι χρηματοοικονομική γνώσεις των πληθυσμών σε εξωτερικό και Ελλάδα στα εξής στάδια: α) πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, β) εφηβείας, γ) ενήλικης ζωής και παραγωγικής περιόδου, και δ) συνταξιοδότησης. Προστέθηκαν και άλλα, χρονολογικά, γεωγραφικά και εκπαιδευτικά κριτήρια, συγκεκριμένα οι τάσεις τις εκπαίδευσης στη διάρκεια του 21ου αιώνα, η γεωγραφική θέση των ατόμων τα οποία εξετάζονται ως προς τις χρηματοοικονομικές τους γνώσεις και οι προσεγγίσεις περί τα οικονομικά των δύο φύλων. Διαπιστώθηκε ότι αποκτά μεγάλη σημασία το τρίπτυχο ηλικία-φύλο-γεωγραφία. Αυτό σημαίνει ότι οποιεσδήποτε δράσεις αναλαμβάνονται σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο θα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη α) την ηλικιακή πρωιμότητα στην οποία είναι δυνατόν να κατανοηθούν οι χρηματοοικονιμικές έννοιες σύμφωνα με τον βαθμό δυσκολίας τους, β) το λεγόμενο «έμφυλο χάσμα» χρηματοοικονομικής γνώσης ανδρών και γυναικών με τον ζυγό να αφήνει τις γυναίκες χαμηλότερα σε γνώση και συμπεριφορά, και γ) την εκδήλωση έντονων περιφερειακών διαφορών ανά τα γεωγραφικά διαμερίσματα της χώρας μας, ώστε να είναι δυνατή η ενίσχυση των πολιτών τόσο ως προς τις έννοιες που αφορούν την οικονομική ευημερία στο πλαίσιο της κοινότητας, όσο και εκείνες που στοχεύουν σε αυτή στο πλαίσιο της ευρύτερης εθνικής και παγκόσμιας οικονομίας. Ειδικότερα ως προς την πρωιμότητα της φορολογικής παιδείας, εκφράζεται η πεποίθηση ότι είναι δυνατή η έναρξή της στο 11 ή 12ο έτος της ηλικίας, όταν οι νέοι είναι πλέον σε θέση να επιδείξουν οικονομική κατανόηση συγκρίσιμη με αυτή των ενηλίκων και μάλιστα υπό ψυχολογικούς όρους οι οποίοι θα μπορούσαν να συνδεθούν με την καλλιέργεια φορολογικής κουλτούρας.