Φιλία, κοινωνική κατανόηση, εκτελεστικές λειτουργίες και λεξιλόγιο παιδιών με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητα και ειδικές μαθησιακές διαταραχές

Abstract

Friendship is a dyadic, voluntary, and mutual relationship, observed in all ages and societies, which requires the presence of an emotional bond between its members. The number of friends, the stability, and the qualitative characteristics of friendships play an important role in children’s psycho-emotional development and adjustment. Social, cognitive, and linguistic factors that develop during childhood could influence friendships. Children with Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) or Specific Learning Disabilities with impairment in reading (SLD) face significant difficulties in forming and maintaining friendships. The aim of the present study was to examine the perceptions regarding the quality of their best friendships in children with or without ADHD or SLD and the factors that may influence them. The study involved 64 children with ADHD, 64 children with SLD, and 64 children with neurotypical development (NTD) (M=9.77, SD=1.21), attending the 3rd, 4th, 5th, and 6th grades of mainstream primary schools in the Attica region. The individually administered tasks focused on the assessment of aspects of social understanding (Theory of Mind-ToM, empathy, understanding and regulation of emotions, and low impulsivity/self-regulation), executive functions (working memory, inhibition, cognitive flexibility), and receptive and expressive vocabulary. To examine children’s perceptions of their best friendships, a questionnaire, adapted in Greek for the purposes of this study, was used. The results showed that children with ADHD had fewer friends and less stable friendships, which were characterized by fewer positive and more negative qualitative features, while they also scored lower on tasks that assessed advanced ToM, empathy, understanding and regulation of emotions, working memory, cognitive flexibility, and receptive and expressive vocabulary compared to children with SLD, who in turn scored significantly lower on all tasks than children with NTD. Hierarchical regression analyses showed that all the aforementioned social, cognitive, and linguistic factors could predict the qualitative characteristics of children’s friendship in all groups, when controlling for gender, age, and the presence (or not) of a disorder. Finally, for children with NTD, executive functions could predict the quality of their friendships and vocabulary when mediated by ToM and empathy, while for children with ADHD or SLD, only working memory could predict the quality of friendships when mediated by ToM. The findings of this study contribute to a better understanding of children's friendships, providing information to parents and professionals involved in their education, care, and mental health, while simultaneously they promote scientific knowledge, as research linking social, cognitive, and linguistic factors to friendships is very limited for children with and without NTD.

Η φιλία είναι μια δυαδική, εθελοντική, αμοιβαία σχέση, η οποία παρατηρείται σε όλες τις ηλικίες και κοινωνίες και προϋποθέτει την παρουσία ενός συναισθηματικού δεσμού ανάμεσα στα μέλη της. Ο αριθμός των φίλων, η σταθερότητα και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της φιλίας παίζουν σημαντικό ρόλο στην ψυχο-συναισθηματική ανάπτυξη και προσαρμογή του παιδιού. Κοινωνικοί, γνωστικοί και γλωσσικοί παράγοντες που αναπτύσσονται κατά την παιδική ηλικία θα μπορούσαν να επηρεάσουν τις φιλίες. Παιδιά με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) ή Ειδικές Μαθησιακές Διαταραχές σχετιζόμενες με τον γραπτό λόγο (ΕΜΔ) αντιμετωπίζουν σημαντικές δυσκολίες στη δημιουργία και διατήρηση φιλικών σχέσεων. Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι να εξετάσει τις αντιλήψεις για την ποιότητα της φιλίας παιδιών με ή χωρίς ΔΕΠ-Υ ή ΕΜΔ και τους παράγοντες που τυχόν τις επηρεάζουν. Στην έρευνα συμμετείχαν 64 παιδιά με ΔΕΠ-Υ, 64 παιδιά με ΕΜΔ και 64 παιδιά με νευροτυπική ανάπτυξη (ΝΤΑ) (Mηλικία=9,77 έτη, τ.α.=1,21) που φοιτούσαν στις Γ’, Δ’, Ε’ και ΣΤ’ τάξεις γενικών δημοτικών σχολείων του νομού Αττικής. Οι δοκιμασίες στις οποίες ανταποκρίθηκαν τα παιδιά εξατομικευμένα αφορούσαν στην κοινωνική κατανόηση (Θεωρία του Νου-ΘτΝ, ενσυναίσθηση, κατανόηση και ρύθμιση των συναισθημάτων και αυτορρύθμιση της συμπεριφοράς), τις εκτελεστικές λειτουργίες (εργαζόμενη μνήμη, αναστολή, γνωστική ευελιξία) και το προσληπτικό και εκφραστικό λεξιλόγιο. Για να εξεταστούν οι αντιλήψεις των παιδιών σχετικά με τις πολύ στενές φιλίες τους χρησιμοποιήθηκε ένα ερωτηματολόγιο προσαρμοσμένο στην ελληνική πραγματικότητα για τους σκοπούς αυτής της μελέτης. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ είχαν λιγότερους/ες φίλους/φίλες και πιο ασταθείς φιλίες που διακρίνονταν από τα λιγότερα θετικά και τα περισσότερα αρνητικά ποιοτικά χαρακτηριστικά, ενώ σημείωσαν χαμηλότερες επιδόσεις στα έργα που αξιολογούσαν τη προηγμένη ΘτΝ, την ενσυναίσθηση, την κατανόηση και τη ρύθμιση των συναισθημάτων, την εργαζόμενη μνήμη, τη γνωστική ευελιξία και το προσληπτικό και εκφραστικό λεξιλόγιο σε σύγκριση με τα παιδιά με ΕΜΔ, που με τη σειρά τους βαθμολογήθηκαν σημαντικά χαμηλότερα σε όλες τις δοκιμασίες από τα παιδιά με ΝΤΑ. Αναλύσεις ιεραρχικής παλινδρόμησης έδειξαν ότι όλοι οι προαναφερθέντες κοινωνικοί, γνωστικοί και γλωσσικοί παράγοντες μπορούν να προβλέψουν τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της φιλίας σε όλες τις ομάδες των παιδιών, όταν ελεγχθεί το φύλο, η ηλικία και η ύπαρξη ή μη της διαταραχής. Τέλος, για τα παιδιά με ΝΤΑ, οι εκτελεστικές λειτουργίες μπορούν να προβλέψουν την ποιότητα των φιλιών τους και το λεξιλόγιο, όταν διαμεσολαβούν η ΘτΝ και η ενσυναίσθηση, ενώ για τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ ή ΕΜΔ μόνο η εργαζόμενη μνήμη προβλέπει την ποιότητα των φιλιών, όταν διαμεσολαβεί η ΘτΝ. Τα ευρήματα της παρούσας μελέτης συμβάλλουν στην καλύτερη κατανόηση των φιλικών σχέσεων των παιδιών, παρέχοντας πληροφορίες σε γονείς και επαγγελματίες που ασχολούνται με την εκπαίδευση, τη φροντίδα και τη ψυχική υγεία τους, ενώ ταυτόχρονα προάγουν την επιστημονική γνώση, καθώς οι έρευνες που συνδέουν κοινωνικούς, γνωστικούς και γλωσσικούς παράγοντες με τις φιλίες είναι πολύ περιορισμένες σε παιδιά με και χωρίς ΝΤΑ.