Γιάννης Ανδρέου Παπαϊωάννου: το συνθετικό έργο κατά την τελευταία περίοδο της δημιουργίας του

Abstract

The present dissertation studies the late period (1966-1989) of the compositional work of Yannis Andreou Papaioannou (1910-1989), which includes 67 works of vocal and instrumental music, fruits of the personal technique of their creator. The works are kept in the Papaioannou Archive hosted in the Historical Archives of the Benaki Museum. The research was based on the manuscripts and sketches of the works, the composer's notes on the occasion of their performance, concert programs, reviews, publications in the daily press, reports, the composer’s lectures and interviews and on a rich audio archive. The research comprehensively approaches the late Papaioannou with the aim of outlining his personal idiom. It identifies the composer's mark in the Greek and European space and composes the historical context of each work. It demonstrates the compositional techniques, the character, the form, the tempo, the metrical indications, the composition of the melodic lines and resonances, the role of the instruments, the basic motivic idea and, where appropriate, the orchestral techniques of each work. Furthermore, in vocal music works, the historical context, style and language, meaning and emotional charge of the poem are critically explored through authoritative historical and literary sources and the coexistence of language and music are identified. Published works are compared with the manuscript of the work. Comparative analysis takes place between different versions of the same work and between works of the same category. Conclusions are presented at the end of the analysis of works that present particularities that could not be highlighted in a list of general conclusions, at the end of each subcategory or category of works and summary conclusions in the last chapter of the dissertation. The work (Volume I) consists of an introductory chapter and five main chapters. The first chapter focuses on the composer’s historical mark during the last period of his creation. In the second chapter, vocal music works are analyzed, divided into subcategories (choral works a cappella, works for voice and piano, for voice and instrumental ensemble, cantatas) and in the third, instrumental music works (solo works, chamber music, works for instrumental ensemble, for chamber orchestra and for large orchestra). In the fourth chapter the 'Double Concerto for violin, piano and orchestra' is analyzed and in the fifth are presented the conclusions of the research, according to which the aesthetic and technical parameters that compose Papaioannou's free atonal idiom are: reduction of timbre to a basic structural component of the work, composition of broad melodic lines, creation of sound bodies-masses, combination of serial and free atonal techniques, use of guided random elements, existence of melodic-rhythmic cells that evolve over the course of the work, creation of single large works with evolving form, use of new instrumental techniques, unusual combinations of instruments, adoption of extra-musical titles. Finally, in the works of vocal music: a turn to C. P. Cavafy and poets contemporary to the composer, adoption of a speak-singing technique (Sprechgesang), presence of a narrator, syllabic melodization, song cycles often in verses by different poets. The work is accompanied by an appendix (Volume II) with rare archival material, informative summary tables and sources.

Η παρούσα διατριβή μελετά την ύστερη περίοδο (1966-1989) της συνθετικής δημιουργίας του Γιάννη Ανδρέου Παπαϊωάννου (1910-1989) που περιλαμβάνει 67 έργα φωνητικής και οργανικής μουσικής, καρποί της προσωπικής τεχνικής και του κατασταλάγματος της καλλιτεχνικής ευαισθησίας του δημιουργού τους τα οποία φυλάσσονται στο Αρχείο Παπαϊωάννου που φιλοξενείται στα Ιστορικά Αρχεία του Μουσείου Μπενάκη. Αρωγοί της έρευνας ήταν τα χειρόγραφα και τα σκίτσα των έργων, τα σημειώματα του συνθέτη με αφορμή την εκτέλεσή τους, προγράμματα συναυλιών, κριτικές, δημοσιεύματα στον ημερήσιο τύπο, αναφορές, διαλέξεις και συνεντεύξεις του συνθέτη και ένα πλούσιο ηχητικό αρχείο. Η έρευνα προσεγγίζει διεξοδικά τον ύστερο Παπαϊωάννου με στόχο τη σκιαγράφηση του προσωπικού του ιδιώματος. Εντοπίζει το αποτύπωμα του συνθέτη στον ελλαδικό και ευρωπαϊκό χώρο και συνθέτει το ιστορικό πλαίσιο κάθε έργου ενώ παράλληλα καταδεικνύει τις συνθετικές τεχνικές, τον χαρακτήρα, τη μορφή, το tempo, τις μετρικές ενδείξεις, τη σύνθεση των μελωδικών γραμμών και των συνηχήσεων, τον ρόλο των οργάνων, τη βασική μοτιβική ιδέα και, κατά περίπτωση, τις ενορχηστρωτικές τεχνικές κάθε έργου. Επιπλέον, στα έργα φωνητικής μουσικής, διερευνάται κριτικά μέσα από έγκυρες ιστορικοφιλολογικές πηγές το ιστορικό πλαίσιο, το ύφος και η γλώσσα, το νόημα και το συγκινησιακό φορτίο του ποιήματος, εντοπίζονται τα συνθετικά ευρήματα μουσικής απόδοσής του και η συνοδοιπορία γλώσσας και μουσικής. Εφόσον το έργο έχει εκδοθεί, καταγράφονται αποκλίσεις της εκδομένης παρτιτούρας από το χειρόγραφο. Αντιπαραβολική ανάλυση λαμβάνει χώρα μεταξύ διαφορετικών εκδοχών του ιδίου έργου και μεταξύ έργων της ίδιας κατηγορίας. Συμπεράσματα παρατίθενται στο τέλος της ανάλυσης έργων που παρουσιάζουν ιδιαιτερότητες οι οποίες δεν θα μπορούσαν να αναδειχθούν σε παράθεση γενικών συμπερασμάτων, στο τέλος κάθε υποκατηγορίας ή κατηγορίας έργων και συνοπτικά-συγκεντρωτικά στο τελευταίο κεφάλαιο του πονήματος. Το πόνημα (Τόμος Ι) αποτελείται από ένα εισαγωγικό και πέντε κύρια κεφάλαια. Στο εισαγωγικό κεφάλαιο αναφέρονται μουσικολογικές μελέτες για το έργο του Παπαϊωάννου, προβληματισμοί και δυσκολίες που ανέκυψαν κατά τη συλλογή και μελέτη του υλικού, οι στόχοι και η μεθοδολογία της έρευνας. Το πρώτο κεφάλαιο εστιάζει στο ιστορικό αποτύπωμα του συνθέτη κατά την ύστερη περίοδο της δημιουργίας του. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύονται κατά υποκατηγορίες τα έργα φωνητικής μουσικής (χορωδιακά a cappella, για φωνή και πιάνο, για φωνή και ενόργανο σύνολο, καντάτες) και στο τρίτο τα έργα οργανικής μουσικής (σολιστικά, μουσικής δωματίου, για ενόργανο σύνολο, για ορχήστρα δωματίου και για μεγάλη ορχήστρα). Στο τέταρτο αναλύεται το ‘Διπλό Κοντσέρτο για βιολί, πιάνο και ορχήστρα’ και στο πέμπτο παρατίθενται τα συμπεράσματα της έρευνας κατά την οποία οι αισθητικοτεχνικές παράμετροι που διαμορφώνουν το ελεύθερο ατονικό ιδίωμα του Παπαϊωάννου είναι: αναγωγή του ηχοχρώματος σε βασικό δομικό συστατικό του έργου, σύνθεση ευρέων μελωδικών γραμμών, δημιουργία ηχητικών σωμάτων, συνδυασμός σειραϊκών και ελεύθερων ατονικών τεχνικών, χρήση καθοδηγούμενων αλεατορικών στοιχείων, ύπαρξη μελωδικορυθμικών κυττάρων που εξελίσσονται στην πορεία του έργου, δημιουργία ενιαίων μεγάλων έργων με εξελισσόμενη φόρμα, στροφή στις νέες τεχνικές των οργάνων, ασυνήθιστοι συνδυασμοί οργάνων, υιοθέτηση εξωμουσικών τίτλων. Τέλος, στα έργα φωνητικής μουσικής: στροφή στον Κ.Π. Καβάφη και σε ποιητές σύγχρονους του συνθέτη, υιοθέτηση απαγγέλλουσας μελωδίας, παρουσία αφηγητή, συλλαβική μελοποίηση, κύκλοι τραγουδιών συχνά σε στίχους διαφορετικών ποιητών. Το πόνημα συνοδεύεται από παράρτημα (Τόμος ΙΙ) με σπάνιο αρχειακό υλικό, κατατοπιστικούς συγκεντρωτικούς πίνακες και πηγές.