Πολιτιστική κληρονομιά, τουρισμός και νησιωτικός χώρος: μια ολοκληρωμένη συμμετοχική σχεδιαστική προσέγγιση για τη χάραξη αναπτυξιακής στρατηγικής

Abstract

Island regions are currently at the heart of the public debate, since their unique characteristics make them more vulnerable to significant pressures such as overtourism, climate change, and developmental inequalities. At the same time, they play a leading role in the national developmental agenda due to their natural and cultural features, which render them particularly attractive tourist destinations. This potential reinforces the need to address the dilemma of "protection vs development", a challenge that both developmental and spatial policy directions should tackle. Within this context, the central research question of this dissertation is articulated as follows: is the current developmental and spatial framework for island regions sufficient to achieve the desired sustainability and resilience goals? And if this is not the case, which are those components that need to coexist in the context of strategic planning for insular regions in order for a sustainable and resilient developmental future to be established? To further deepen discussion in the above question, the current research focuses on two main axes. The first one aims initially at exploring the current state regarding the multi-level policy making process, critically assessing it, and evaluating its impacts on the developmental and spatial identity of island regions, with a particular focus on the study area of the Dodecanese Island complex, South Aegean, Greece. The second axis focuses on the investigation of those components of strategic planning that could address potential shortcomings and barriers in this policy framework for island regions. The research work is accomplished through a mixed research method, combining theoretical exploration, policy analysis, primary data collection using participatory processes, and exploration of good practices based on the international experience. The research findings highlight significant weaknesses in the current policy model, mainly marked by centralized policy making structures, a lack of transparency, and inadequate participatory processes. It is evident that the absence of effective strategic planning has significantly affected the Greek island regions, which, due to tourism development and the simultaneous inadequacy of management tools, are currently experiencing serious spatial, environmental, cultural and social impacts. Based on this, the dissertation elaborates on a new strategic planning approach for the sustainable and resilient development of island regions that aligns with contemporary international academic and policy approaches; while places culture at the centre of a new developmental narrative that relies on participatory planning and empowerment of the local administrative level. To this end, it emphasizes the need for institutional changes and adjustments in policies related to island regions.

Οι νησιωτικές περιοχές σήμερα τοποθετούνται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, καθώς λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους καθίστανται ευάλωτες σε σοβαρές πιέσεις, όπως ο υπερτουρισμός, η κλιματική αλλαγή και το εγγενές έλλειμα της αναπτυξιακής τους δυναμικής. Ταυτόχρονα, λαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην αναπτυξιακή ατζέντα σε εθνικό επίπεδο λόγω των φυσικών και πολιτιστικών χαρακτηριστικών, τα οποία τις καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστικούς τουριστικούς προορισμούς. Η δυναμική αυτή ισχυροποιεί την ανάγκη προσέγγισης του διλήμματος «προστασία vs ανάπτυξη», μία πρόκληση που τόσο ο αναπτυξιακός όσο και ο χωρικός σχεδιασμός καλείται να αντιμετωπίσει. Υπό το πρίσμα αυτό, η παρούσα διατριβή θέτει ως κεντρικό ερευνητικό ερώτημα το κατά πόσο το σημερινό αναπτυξιακό και χωρικό πλαίσιο και οι σχετικές στοχεύσεις που θέτουν σχετικά με το μέλλον των νησιωτικών περιοχών είναι επαρκές για την επίτευξη των επιδιωκόμενων στόχων βιωσιμότητας και ανθεκτικότητας· και αν όχι, ποιές είναι εκείνες οι προσεγγίσεις που είναι σημαντικό να συνυπάρχουν στο πλαίσιο ενός στρατηγικού χωρικού σχεδιασμού για τον νησιωτικό χώρο με σκοπό την εδραίωση ενός βιώσιμου αναπτυξιακού μοντέλου. Η έρευνα επικεντρώθηκε σε δύο κεντρικούς άξονες. Ο πρώτος εξ αυτών επιχειρεί την αποτύπωση της υπάρχουσας κατάστασης αναφορικά με τον τρόπο χάραξης πολιτικής, την κριτική θεώρηση αυτού και την εκτίμηση των επιπτώσεων που έχει επιφέρει στην αναπτυξιακή και χωρική ταυτότητα των νησιωτικών περιοχών, με εστίαση στην περιοχή μελέτης του νησιωτικού συμπλέγματος των Δωδεκανήσων του Νοτίου Αιγαίου. Ο δεύτερος άξονας αφορά τη διερεύνηση αυτών των συστατικών ενός στρατηγικού σχεδιασμού, που θα μπορούσαν να βελτιώσουν πιθανά ελλείμματα και εμπόδια του πλαισίου αυτού πολιτικής για τις νησιωτικές περιοχές. Η διερεύνηση πραγματοποιείται μέσω μίας μικτής ερευνητικής μεθόδου, συνδυάζοντας τη θεωρητική ανάλυση, την επισκόπηση κειμένων πολιτικής, τη συλλογή πρωτογενούς υλικού με την αξιοποίηση συμμετοχικών διαδικασιών, καθώς και την αποδελτίωση καλών πρακτικών από τη διεθνή πραγματικότητα. Τα ευρήματα αναδεικνύουν σημαντικές αδυναμίες στο σημερινό μοντέλο χάραξης και άσκησης πολιτικής, το οποίο χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτικές δομές και έλλειψη διαφάνειας και συμμετοχικών διαδικασιών. Είναι εμφανές ότι η έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού έχει επηρεάσει σημαντικά τον ελληνικό νησιωτικό χώρο, ο οποίος λόγω της τουριστικής ανάπτυξης και της ταυτόχρονης ανεπάρκειας των εργαλείων διαχείρισης της ανάπτυξης αυτής, εμφανίζει ήδη σοβαρές χωρικές, περιβαλλοντικές, κοινωνικές και πολιτιστικές επιπτώσεις. Στη βάση αυτού, η διατριβή διατυπώνει μία νέα θεώρηση του στρατηγικού σχεδιασμού για τη βιώσιμη και ανθεκτική ανάπτυξη των νησιωτικών περιοχών, η οποία εναρμονίζεται με σύγχρονες προσεγγίσεις και στοχεύσεις της διεθνούς ακαδημαϊκής και πολιτικής σκηνής, θέτει τον πολιτισμό στο επίκεντρο ενός νέου αναπτυξιακού αφηγήματος, που στηρίζεται στον συμμετοχικό σχεδιασμό και την ενδυνάμωση των τοπικών διοικήσεων και κοινωνιών, και αναδεικνύει την ανάγκη για θεσμικές αλλαγές και προσαρμογές στις πολιτικές που αφορούν τον νησιωτικό χώρο.