Το μνημειακό απόθεμα στην Αλβανία σήμερα: εκκλησιαστική αρχιτεκτονική - τέχνη στην ευρύτερη περιοχή Αργυροκάστρου

Abstract

The aim of the present study is to contribute to the following: a) filling the void which exists regarding systematic research in the area of Gjirokastër as far as issues of art and architecture of ecclesiastical monuments are concerned b) promoting the work of the Church in Albania concerning the conservation and preservation of its spiritual wealth which is an indispensable part of the universal inheritance of Christianity c) projecting the post byzantine art and architecture in Albania today d) studying and making known the collapsing Holy Monastery of Zonarion, contributing in this way to its preservation at least on an academic level; nobody knows whether the Church will manage to reconstruct it.The study consists of two parts. The first part starts with a brief retrospection and survey on the broader area of all of Epirus from early Christian years up to our days for the better understanding of the ecclesiastical situation in Albania. Following, stress is put on the development and flourishing of monasticism during the post byzantine period as well as on the factors which contributed to this flourishing. Moreover, the basic elements of the post byzantine painting and architecture, which marked the art of the area after the Fall of Constantinople, are set out. In the second part the research focuses on the historic and geographic frame of the area and on the study of four monastery churches (Holy Monastery of Profet Elijah in Georgoutsati, Holy Monastery of Dormition in Kakomia, Holy Monastery of Holy Trinity in Pepeli and Holy Monastery of the Birth of the Theotokos in Zonaria) and of two parish churches (both dedicated to the Dormition of Theotokos in Zervati and Vrachogorantzi) of the Metropolis of Gjirokastër. Their architectural structure and decoration are presented, ranging from Ottoman dominion until 19th century when post byzantine art tries to function within a new framework, far from its first dynamics.In the last part the conclusions of the research are presented. Studying the architectural activity during the Ottoman dominion we realize the remarkable and important contribution of craftsmen in Epirus regarding the preservation of old styles with many variations from the most simple to the most intricate. To show this better a great number of monuments from the area under research is analysed. Correspondingly, the examination and evaluation of the painted decoration of the ecclesiastical monuments showed, on the one hand, the richness of the iconographical program that the painters followed. On the other hand they show their technical skill, the use of anthivola as well as the influences by the painting of the West due to the neighboring of Epirus with Italy.

Η παρούσα μελέτη σκοπεύει να συμβάλει α) στην κάλυψη του κενού στην συστηματική έρευνα που υπάρχει για την περιοχή Αργυροκάστρου, σε θέματα τέχνης και αρχιτεκτονικής, σε εκκλησιαστικά μνημεία, β) στην ανάδειξη του έργου της Εκκλησίας της Αλβανίας στη συντήρηση και διάσωση του πνευματικού πλούτου της, που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της παγκόσμιας κληρονομιάς του Χριστιανισμού, γ) στην ανάδειξη της μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής και τέχνης στην Αλβανία σήμερα, και δ) στη μελέτη και προβολή της καταρρέουσας Ιεράς Μονής Ζωναρίων που είναι άγνωστο αν προλάβει η αναστηλωτική μέριμνα της Εκκλησίας να τη σώσει, συμβάλλοντας με αυτό τον τρόπο στην επιστημονική της τουλάχιστον διάσωση.H εργασία περιλαμβάνει δύο μέρη. Για την καλύτερη κατανόηση της εκκλησιαστικής κατάστασης στην Αλβανία, η εργασία ξεκινά με μια μικρή ιστορική αναδρομή και ανασκόπηση στην ευρύτερη περιοχή της ενιαίας Ηπείρου, από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια ως και σήμερα. Στην επόμενη ενότητα δίνεται έμφαση στην ανάπτυξη και άνθηση του μοναχισμού κατά την μεταβυζαντινή περίοδο, και τους παράγοντες που συνέβαλαν στην πρόοδο αυτή. Στη συνέχεια αναπτύσσονται τα γενικά στοιχεία της μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής και ζωγραφικής τέχνης που σφράγισαν την τέχνη στην περιοχή μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης.Στο δεύτερο μέρος της η έρευνα επικεντρώνεται αρχικά στο ιστορικογεωγραφικό πλαίσιο της υπό εξέταση περιοχής και στην μελέτη τεσσάρων καθολικών μοναστηριών και δύο ναών, της σημερινής Μητρόπολης Αργυροκάστρου. Αναλυτικότερα, μελετώνται οι μονές: του Προφήτη Ηλία στο Γεωργουτσάτι, της Κοίμησης της Θεοτόκου στην Κακομιά, της Αγίας Τριάδας στην Πέπελη, της Γεννήσεως της Θεοτόκου στα Ζωνάρια και οι ναοί της Κοίμησης της Θεοτόκου στο Ζερβάτι και στη Βραχογκοραντζή. Ειδικότερα, παρουσιάζεται η αρχιτεκτονική σύνθεση και διακόσμηση των μνημείων, ανά αιώνα, στην Οθωμανική εποχή, μέχρι και τον 19ο αιώνα, όπου πλέον η μεταβυζαντινή τέχνη απογομωνομένη από τη δυναμική της προσπαθεί να εκφραστεί μέσα από νέους όρους.Στην τελευταία ενότητα αναφέρονται τα συμπερασματικά στοιχεία της έρευνας, με σκοπό τον πλουτισμό και την προσέγγιση της ηπειρωτικής τέχνης, όπως αυτή σκιαγραφήθηκε συναρτήσει των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούσαν την περίοδο που μελετούμε. Από τη μελέτη της αρχιτεκτονικής δραστηριότητας κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας συνάγουμε το συμπέρασμα της αξιόλογης και σημαντικής συμβολής των Ηπειρωτών μαστόρων στη συνέχιση της επιβίωσης των προγενέστερων ρυθμών με διάφορες παραλλαγές, είτε απλούστερες είτε συνθετότερες, αναδεικνύοντας μεγάλο αριθμό μνημείων στην υπό εξέταση περιοχή. Αντίστοιχα, η εξέταση και η αποτίμηση του ζωγραφικού διακόσμου των εκκλησιαστικών μνημείων, καταυγάζει από τη μια μεριά τον πλουτισμό του εικονογραφικού προγράμματος που ακολούθησαν οι ζωγράφοι, και από την άλλη πλευρά την ανάλογη τεχνική κατάρτιση, τη χρήση των ανθιβόλων της εποχής τους αλλά και τις επιρροές και επιδράσεις από τη ζωγραφική παλέτα της δύσης, λόγω της γειτνίασης της Ηπείρου με την Ιταλία.