H εκκλησιαστική αρχιτεκτονική στη Βλαχία και τη Μολδαβία κατά τους 14ο και 15ο αιώνες: 1350-1450

Abstract

The churches we are studying with in this paper are built in a period that begins with the establishment of the two Romanian states, Walachia and Moldavia, i.e. the middle of the 14th century, and goes through the first century of their organization, consolidation and affirmation of their policy and culture. The period in question represents for the Romanian states, located in the area at the intersection of strong cultural interferences between the Byzantine Orthodox and Western Catholic world, the moment of creative assimilations that grafted on an old local tradition will open new perspectives on the evolution of church architecture in the following centuries. The study is divided into three parts. In the first two are presented the churches built in the two principalities and in the third part the information is synthesized and the conclusions of the analysis are formulated. In the presentation of each church we first considered the establishment of essential historical coordinates for the monument: the determination, as accurately as possible, of the date of construction, the founders, the purpose of construction and the tracking of the impact of the passage of time on the building itself from the time of construction until now, with an emphasis on repairs, restorations, destruction and the existence of possible subsequent construction phases. From an architectural point of view, we first considered the description of the monument in which a distinction was made between the original appearance, established on the basis of documentary and archaeological evidence and the current appearance of the church. A second very important aspect of this analysis was the typological classification of each church, the identification of particular typological variants in the area and the researched period as well as the identification of possible typological precursors, either from the Romanian space or from the South Danube Byzantine environment and the relations with these monuments, which may have influenced the final appearance of the church in question. Next, the constructive aspects of each church were analyzed, identifying the types of walls, the technique used, the materials used, the morphology and the decorations of the buildings. At the end, the construction phases and their constructive characteristics were highlighted. The third part of the work represents a synthesis of all the architectural elements identified and highlighted in the first two parts. It was possible to establish a detailed typological classification of the Romanian churches compared to the typology of churches built in the South Danube Byzantine environment from the same period. Also the relations were established regarding the construction technique, the materials used and the decorations, between the Romanian churches and churches built during or immediately preceding them in the Byzantine space. This paper captures the first stages in the process of evolution of Romanian church architecture in the two states and wants to be an accurate and up-to-date radiography of the period we are discussing, an opportunity to coagulate and expose a maximum of details regarding these monuments, a perspective view of the place of these churches in the Balkan-Byzantine cultural space.

Οι ναοί που μελετάμε στην παρούσα διατριβή είναι κατασκευασμένοι κατά το χρονικό διάστημα που ξεκινά από την στιγμή της διαμόρφωσης των δύο Ρουμανικών κρατών, Μολδαβίας και Βλαχίας, δηλαδή στα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα, και καλύπτει μέχρι και τον πρώτο αιώνα της οργάνωσης, και της πολιτικής και πολιτιστικής ενοποίησης και σταθεροποίησής τους. Η εν λόγω περίοδος σημαίνει για τις ρουμανικές χώρες -που βρίσκονται στη διασταύρωση ισχυρών πολιτιστικών παρεμβολών μεταξύ βυζαντινο-ορθόδοξου κόσμου και Ρωμανού Καθολικής Δύσης τη χρονική συγκυρία, κατά την οποία δημιουργικά νεωτεριστικά στοιχεία μπολιάζονται σε μια παλιά τοπική παράδοση, γεγονός που θα ανοίξει νέες προοπτικές για την ανάπτυξη της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής των επόμενων αιώνων στην περιοχή. H διατριβή χωρίζεται σε τρία μέρη. Στα δύο πρώτα παρουσιάζονται οι εκκλησίες που χτίστηκαν στις δύο ηγεμονίες και στο τρίτο μέρος οι πληροφορίες συντίθενται και διατυπώνονται τα συμπεράσματα της ανάλυσης. Στην παρουσίαση του κάθε ναού εξετάσαμε πρώτα τη δημιουργία των απαραίτητων συντεταγμένων για την ιστορία του μνημείου, όπως τον προσδιορισμό -όσο το δυνατόν ακριβέστερα- της ημερομηνίας κατασκευής, τους ιδρυτές, το σκοπό της κατασκευής του κάθε ναού καθώς και την παρακολούθηση των επιπτώσεων που επέρχονται με την πάροδο των ετών στο ίδιο το κτίριο από τη στιγμή της κατασκευής του μέχρι τώρα, δίνοντας έμφαση στις επισκευές, τις αποκαταστάσεις, την καταστροφή και την ύπαρξη πιθανών μεταγενέστερων φάσεων κατασκευής. Από αρχιτεκτονικής άποψης, εξετάσαμε αρχικά την περιγραφή του μνημείου, στην οποία έγινε διάκριση μεταξύ της αρχικής εμφάνισης, που δημιουργήθηκε με βάση αποδεικτικά έγγραφα και αρχαιολογικά στοιχεία, και της τρέχουσας εμφάνισης του ναού. Μια δεύτερη πολύ σημαντική πτυχή αυτής της ανάλυσης ήταν η τυπολογική ταξινόμηση κάθε εκκλησίας, ο εντοπισμός συγκεκριμένων τυπολογικών παραλλαγών στην περιοχή κατά την περίοδο της έρευνας, καθώς και ο εντοπισμός πιθανών τυπολογικών προδρόμων -προερχόμενων είτε από τον ρουμανικό χώρο είτε από το περιβάλλον του βυζαντινού Νότιου Δούναβη- και οι σχέσεις τους με αυτά τα μνημεία, τα οποία ενδέχεται να έχουν επηρεάσει την τελική μορφή κάθε υπό εξέταση εκκλησίας. Στη συνέχεια, αναλύθηκαν οι κατασκευαστικές πτυχές κάθε εκκλησίας, προσδιορίζοντας τους τύπους των τοίχων, την τεχνική που χρησιμοποιήθηκε, τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν, τη μορφολογία και τα διακοσμητικά στοιχεία των κτιρίων. Στο τέλος, επισημάνθηκαν οι φάσεις κατασκευής και τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά κάθε φάσης.Το τρίτο μέρος της εργασίας αντιπροσωπεύει μια σύνθεση όλων των αρχιτεκτονικών στοιχείων που προσδιορίζονται και επισημαίνονται στα δύο πρώτα μέρη. Ήταν δυνατόν να καθοριστεί μια λεπτομερής τυπολογική ταξινόμηση των ρουμανικών ναών σε σύγκριση με την τυπολογία των ναών που χτίστηκαν στο βυζαντινό περιβάλλον του Νότιου Δούναβη από την ίδια περίοδο. Επίσης, δημιουργήθηκαν συσχετίσεις σε ό,τι αφορά την κατασκευαστική τεχνική, τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν και τα στοιχεία διακόσμησης, μεταξύ των ρουμανικών εκκλησιών και των εκκλησιών που χτίστηκαν κατά τη διάρκεια ή αμέσως πριν από αυτοί στο βυζαντινό χώρο. Η εργασία αυτή καταγράφει τα πρώτα στάδια της διαδικασίας εξέλιξης της ρουμανικής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής στις δύο ηγεμονίες και προσδοκεί να αποτελέσει μια ενημερωμένη και αξιόπιστη «ακτινογραφία» της ναοδομίας της εξεταζόμενης περιόδου, αλλά και μια ευκαιρία κατηγοριοποίησης και έκθεσης των ιδιαίτερων αρχιτεκτονικών στοιχείων των μνημείων αυτών, και τέλος μία προοπτική αντίληψη του θέση των συγκεκριμένων ναών εντός του Βαλκανιο-Βυζαντινού πολιτισμικού χώρου.