Ιωάννης-Ιερόθεος Κομνηνός μητροπολίτης Δρύστρας (1657-1719): βίος - εκκλησιαστική δράση - συγγραφικό έργο

Abstract

The present prosopographical study is devoted to John Komnenos (1657-1719), an important member of the Greek intellectual life in the Ottoman Empire. Along with a large number of other scholars, Komnenos would prepare the ground for the flourishing of Greek letters in the late seventeenth and early eighteenth century, leaving his personal mark. Very little is known about his life and work. Though limited in his literary production, his compositions are important. A number of them were re-worked or attributed to other authors. His turbulent life, the wide range of his activities and his cosmopolitan spirit made his presence felt outside the limits of the Turkish occupied Greece. This is evident by his close association with Moldavia and Wallachia, to such an extent that he is considered as one of the most distinguished scholars in Romanian literature, while his scholarship was much appreciated by intellectual circles in Russia where he spent part of his life. Our study is based on published and unpublished documents, manuscripts and other sources preserved in Archives in Eastern European countries and Russia, while material from Western countries was also consulted through microfilms or CD-ROMs. Difficulties in accessing unpublished material in Libraries and Archives in Moscow and St Petersburg, compelled us to limit our research to recording these sources, in the hope that we shall be able to explore them in the future.

Η παρούσα προσωπογραφία αφορά έναν σημαντικό λόγιο της Τουρκοκρατίας, τον Ιωάννη Κομνηνό (1657-1719), μια σημαντική προσωπικότητα του τέλους του 17ου και των αρχών του 18ου αιώνα. Πρόκειται για την περίοδο εκείνη, κατά την οποία η δραστηριοποίηση ενός μεγάλου αριθμού λογίων θα οδηγήσει σε μια νέα εποχή άνθησης των γραμμάτων. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται και ο Κομνηνός, ο οποίος με τη δράση του άφησε ανεξίτηλη την προσωπική του σφραγίδα στην εποχή αυτήν. Ωστόσο σήμερα είναι γνωστά ελάχιστα ιστορικά στοιχεία που συνθέτουν το βίο και τη δραστηριότητα του Κομνηνού, ενώ το συγγραφικό του έργο, αν και σχετικά μικρό σε έκταση, αποτελείται από σημαντικές συγγραφές, οι οποίες μεταγενέστερα γνώρισαν επεμβάσεις ή ακόμη αποδόθηκαν σε άλλα πρόσωπα. Μάλιστα, ο πολυκύμαντος βίος του, η πολύπλευρη δραστηριότητα και το κοσμοπολίτικο πνεύμα του έκαναν αισθητή την παρουσία του και σε χώρους έξω από τα στενά όρια του τουρκοκρατούμενου Ελληνισμού. Αυτό αποδεικνύει η στενή του σύνδεση με τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, σε σημείο μάλιστα που στη Ρουμανία σήμερα να θεωρείται ως ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους των ρουμανικών γραμμάτων, ενώ η φήμη του ως σπουδαίου λογίου τον συνόδευε την εποχή εκείνη μέχρι τη Ρωσία, όπου μάλιστα είχε περάσει και ένα μέρος της ζωής του. Επιπλέον, ο Κομνηνός απασχολεί την ιστορία τόσο της Εκκλησίας της Βουλγαρίας, όσο και του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, καθώς θήτευσε στο θρόνο της μητρόπολης Δρύστρας, γνωστής παλαιότερα ως Δοροστόλου, η οποία είχε περιέλθει στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Θρόνου, όπως και οι υπόλοιπες μητροπόλεις του Πατριαρχείου Βουλγαρίας, μετά την κατάργηση του, ως συνέπεια της κατάλυσης του βουλγαρικού κράτους από τους Οθωμανούς (1393). Για την επισήμανση και μελέτη πρωτότυπου υλικού κρίθηκε συχνά αναγκαία η μετάβαση και παραμονή στο εξωτερικό, καθώς και για τη συγκέντρωση δυσεύρετων τίτλων της απαραίτητης βιβλιογραφίας. Η ανάγκη αυτή παρουσιάστηκε κυρίως όσον αφορά τις βιβλιοθήκες και τα Αρχεία χωρών της Ανατολικής Ευρώπης και της Ρωσίας, καθώς το αντίστοιχο υλικό με προέλευση από χώρες της Δυτικής Ευρώπης μελετήθηκε από μικροταινίες ή ψηφιακό δίσκο κατόπιν παραγγελίας. Ας επισημανθεί επίσης η δυσκολία πρόσβασης σε ανέκδοτες πηγές, που βρίσκονται σε βιβλιοθήκες και Αρχεία της Μόσχας και της Αγίας Πετρούπολης, εξ αιτίας της οποίας αρκεστήκαμε μόνο στη βιβλιογραφική τεκμηρίωση της ύπαρξης τους, ενώ κατέστη αδύνατη η έρευνα για την επισήμανση τυχόν άγνωστων νέων πηγών.