Περίληψη
Η παρούσα διατριβή διερευνά το ρόλο τής ρητορικής στην πρόκληση και τη διαχείριση πολιτικών και θρησκευτικών κρίσεων κατά την ύστερη αρχαιότητα, με εστίαση στην Αντιόχεια τού 4ου μεταχριστιανικού αιώνα. Εξετάζοντας ρητορικά κείμενα τού Ιουλιανού, τού Λιβανίου και τού Ιωάννου Χρυσοστόμου, αναδεικνύει τις ρητορικές στρατηγικές μέσω των οποίων ένας αυτοκράτορας, ένας σοφιστής και ένας ιεροκήρυκας παρενέβαιναν σε καίρια ζητήματα τής πολιτικής τους επικαιρότητας. Η μελέτη συνδυάζει την ιστορική ανάλυση τής περιρρέουσας ατμόσφαιρας, τη συγκριτική ανάλυση των κειμένων, καθώς και την εφαρμογή (ή ανατροπή) των κανόνων των αρχαίων ρητορικών θεωριών, συσχετίζοντας τις περιστάσεις κάθε παρέμβασης με τη δομή τής επιχειρηματολογίας και τους στόχους πειθούς της. Η διατριβή διαρθρώνεται σε δύο μέρη και έξι επιμέρους κεφάλαια.Το πρώτο μέρος, «Η ρητορική ως μέσο πρόκλησης κρίσεως», επικεντρώνεται στο Μισοπώγωνα του Ιουλιανού και στην επιδείνωση των σχέσεων τού αυτοκράτορα με την Αντιόχεια. Με αφορμή τη ...
Η παρούσα διατριβή διερευνά το ρόλο τής ρητορικής στην πρόκληση και τη διαχείριση πολιτικών και θρησκευτικών κρίσεων κατά την ύστερη αρχαιότητα, με εστίαση στην Αντιόχεια τού 4ου μεταχριστιανικού αιώνα. Εξετάζοντας ρητορικά κείμενα τού Ιουλιανού, τού Λιβανίου και τού Ιωάννου Χρυσοστόμου, αναδεικνύει τις ρητορικές στρατηγικές μέσω των οποίων ένας αυτοκράτορας, ένας σοφιστής και ένας ιεροκήρυκας παρενέβαιναν σε καίρια ζητήματα τής πολιτικής τους επικαιρότητας. Η μελέτη συνδυάζει την ιστορική ανάλυση τής περιρρέουσας ατμόσφαιρας, τη συγκριτική ανάλυση των κειμένων, καθώς και την εφαρμογή (ή ανατροπή) των κανόνων των αρχαίων ρητορικών θεωριών, συσχετίζοντας τις περιστάσεις κάθε παρέμβασης με τη δομή τής επιχειρηματολογίας και τους στόχους πειθούς της. Η διατριβή διαρθρώνεται σε δύο μέρη και έξι επιμέρους κεφάλαια.Το πρώτο μέρος, «Η ρητορική ως μέσο πρόκλησης κρίσεως», επικεντρώνεται στο Μισοπώγωνα του Ιουλιανού και στην επιδείνωση των σχέσεων τού αυτοκράτορα με την Αντιόχεια. Με αφορμή τη σύνθεση τού χιμαιρικού αυτού σατιρικού έργου, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σχέση τού Ιουλιανού με το χριστιανισμό και στη μετάβασή του από τη φιλοσοφία στην ενεργό άσκηση τής θρησκευτικής πολιτικής. Οι λόγοι για τους οποίους επιλέχθηκε η Αντιόχεια ως τόπος εφαρμογής των θρησκευτικών του μεταρρυθμίσεων εξετάζονται σε συνάρτηση με το ερώτημα κατά πόσον η αντιπαράθεσή του με την πόλη συνιστούσε μία στάση, με την έννοια που προσέλαβε ο όρος κατά την ύστερη ρωμαϊκή περίοδο. Στο πλαίσιο αυτό, ο Μισοπώγων ερμηνεύεται ως ένα ανεστραμμένο εγκώμιο τής Αντιόχειας, το οποίο παγιώνει την αποξένωση μεταξύ αυτοκράτορα και πόλης (κεφάλαιο 1). Η ρητορική ανάλυση τού Μισοπώγωνα αναδεικνύει τη συστηματική ανατροπή των ειδολογικών συμβάσεων τού επιδεικτικού εγκωμιαστικού λόγου από τον Ιουλιανό. Το εγκώμιο τής Λουκετίας και η αποδόμηση τού ιδρυτικού μύθου τής Αντιόχειας εξετάζονται σε συνάρτηση με ζητήματα καταγωγής και ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας, φωτίζοντας, μεταξύ άλλων, την από πλευράς τού Ιουλιανού ρητορική κατασκευή τής πολιτισμικής και ηθικής ετερότητας –και κατωτερότητας– των Αντιοχέων. Ο ηγεμόνας παρουσιάζει τους κατοίκους τής πόλης, πολλοί από τους οποίους ήταν ήδη χριστιανοί, ως ενόχους μιας διπλής «αποστασίας», τόσο από τα θρησκευτικά όσο και από πολιτισμικά του ιδεώδη (κεφάλαιο 2). Η σχέση μεταξύ ρητορικής και νομικής σκέψης προσεγγίζεται μέσα από την ανάγνωση τού Μισοπώγωνα ως μιάς (ψευδο)δικανικής μελέτης (declamatio). Η θεωρία των στάσεων τού Ερμογένη αξιοποιείται για τον προσδιορισμό τής υπόθεσης (ζήτημα) και τού προς κρίση θέματος (κρινόμενον), ενώ η αρχή τής αντίκρουσης και τής ανασκευής (ἀντίθεσις–λύσις) τού Αψίνη διατρέχει τη δομή τού σκηνοθετημένου διαλόγου τού Ιουλιανού με τους υπηκόους του. Το έργο ερμηνεύεται επίσης ως ένας αντεστραμμένος αποχαιρετιστήριος λόγος (συντακτικός), μέσω τού οποίου ο Ιουλιανός αποχαιρετά οριστικά την Αντιόχεια, αποδομώντας ταυτόχρονα το χαρακτήρα και τις αρετές των κατοίκων της (κεφάλαιο 3).Το δεύτερο μέρος, «Η ρητορική ως μέσο διαχείρισης κρίσεων», εξετάζει ρητορικές στρατηγικές αποκλιμάκωσης τής έντασης και συμφιλίωσης. Ο Πρεσβευτικὸς πρὸς Ἰουλιανὸν τού Λιβανίου (Λόγος 15) εξετάζεται σε σύγκριση με επιλεγμένες του declamationes, προκειμένου να ανιχνευθεί και να αναδειχθεί η προσαρμογή των προτύπων τής ρητορικής εκπαίδευσης στα σύγχρονα τού ρήτορα πολιτικά ζητήματα. Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στη συγκρότηση τού ρητορικού προσώπου τού ομιλητή και στον καιρόν, δηλαδή στην επιλογή τής κατάλληλης στιγμής για την παρέμβαση. Οι στρατηγικές αυτές αποσκοπούν στην αποτροπή των τιμωρητικών ενεργειών που υπαγορεύει η αυτοκρατορική οργή, μέσω εκκλήσεων για συγχώρηση και επιείκεια, οι οποίες εντάσσονται στο ευρύτερο ιδεώδες τής φιλάνθρωπης άσκησης τής βασιλικής εξουσίας (κεφάλαιο 4).Εν συνεχεία, η μελέτη αναπτύσσει μια συγκριτική τυπολογία τής ρητορικής που χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση τής αυτοκρατορικής οργής κατά το δεύτερο ήμισυ τού 4ου αιώνα. Η παρέμβαση τού Λιβανίου κατά την κρίση των ετών 362-363 συγκρίνεται με τις είκοσι μία ομιλίες τού Ιωάννου Χρυσοστόμου Εἰς ἀνδριάντας κατά τη στάση τού 387. Η ανάλυση διακρίνει τα κείμενα που απευθύνονται στους ηγεμόνες και προσομοιάζουν με «κάτοπτρα ηγεμόνων» από εκείνα που παρέχουν στους συμπολίτες των ρητόρων αντίστοιχα πρότυπα συμπεριφοράς, λειτουργώντας ως οιονεί «κάτοπτρα υπηκόων». Εξετάζονται επίσης οι επιτελεστικές και θεατρικές διαστάσεις ενός ρητορικού λόγου, ιδίως η αξιοποίηση τού φόβου και τού πένθους ως μέσων πειθούς. Στους ανακυκλούμενους ρητορικούς τόπους συγκαταλέγονται, μεταξύ άλλων, η επίκληση τής δαιμονικής επιρροής ως ελαφρυντικού, η προβολή τής φιλανθρωπίας ως τής κατεξοχήν βασιλικής αρετής, η εικόνα τού ηγεμόνα–ἰατροῦ, κ.ά. (κεφάλαιο 5). Οι τόποι αυτοί ταξινομούνται και συστηματοποιούνται στα Παραρτήματα I–VII. Τέλος, ο Λόγος 30 τού Λιβανίου διευρύνει την έρευνα προς τη ρητορική διαχείριση μιας θρησκευτικής σύγκρουσης. Η δομή τής επιχειρηματολογίας του και η χρήση τής αρχής τής ἀντιθέσεως–λύσεως εξετάζονται παράλληλα με την επιλεκτική ερμηνεία τού ρωμαϊκού δικαίου μέσω τής ερμογένειας θεωρίας των στάσεων. Υπογραμμίζεται ιδιαίτερα η σχέση μεταξύ τής εθνικής θρησκείας και τής νομιμοποίησης τής αυτοκρατορικής εξουσίας. Η αντιμοναχική πολεμική, η επίκληση τού Ιουλιανού ως αυτοκρατορικού προτύπου κατά την όψιμη βασιλεία τού Θεοδοσίου και ο επαναπροσδιορισμός τής θρησκευτικής διαφωνίας ως πολιτισμικού ζητήματος αναδεικνύουν τόσο τις δυνατότητες όσο και τα όρια τής ρητορικής παρέμβασης (κεφάλαιο 6).Η διατριβή αναδεικνύει τη συνέχεια και τους μετασχηματισμούς τής ρητορικής παιδείας στα έργα των προαναφερθέντων ρητόρων, διακρίνοντας παράλληλα τις ιστορικές συνθήκες και τους διάφορους θεσμικούς ρόλους που επηρέασαν την εφαρμογή της. Η συμβολή της έγκειται στη συνεξέταση τής ρητορικής τής κλιμάκωσης μίας κρίσεως και των αντίστροφων προσπαθειών επίτευξης συμφιλίωσης εντός ενός κοινού αναλυτικού πλαισίου, μέσω του οποίου αποσαφηνίζεται η σχέση ανάμεσα στις παραδεδομένες μορφές επιχειρηματολογίας και στην προσαρμογή τους στις ιδιότυπες πολιτικές, κοινωνικές και θρησκευτικές συνθήκες τού ρωμαϊκού κόσμου τής ύστερης αρχαιότητας.
περισσότερα
Περίληψη σε άλλη γλώσσα
This dissertation investigates the role of rhetoric in the escalation and management of political and religious crises in late antiquity, with particular attention to fourth-century Antioch. Focusing on selected works of Emperor Julian, Libanius and John Chrysostom, it examines the rhetorical strategies through which an emperor, a sophist and a preacher intervened in situations of conflict. The study combines contextual historical analysis, comparative textual analysis and the application of ancient rhetorical theory, relating the circumstances of each intervention to its argumentative structure and persuasive aims. It is organised into two parts and six chapters.The first part, ‘Rhetoric as means of provoking a crisis’, centres on Julian’s Misopogon and the deterioration of his relations with Antioch. The work is situated within the city’s historical, political and religious environment, with particular attention to emperor’s relationship with Christianity and his transition from phil ...
This dissertation investigates the role of rhetoric in the escalation and management of political and religious crises in late antiquity, with particular attention to fourth-century Antioch. Focusing on selected works of Emperor Julian, Libanius and John Chrysostom, it examines the rhetorical strategies through which an emperor, a sophist and a preacher intervened in situations of conflict. The study combines contextual historical analysis, comparative textual analysis and the application of ancient rhetorical theory, relating the circumstances of each intervention to its argumentative structure and persuasive aims. It is organised into two parts and six chapters.The first part, ‘Rhetoric as means of provoking a crisis’, centres on Julian’s Misopogon and the deterioration of his relations with Antioch. The work is situated within the city’s historical, political and religious environment, with particular attention to emperor’s relationship with Christianity and his transition from philosophy to active religious policy. The reasons for choosing Antioch as the setting for his religious reforms are examined alongside the question of whether the confrontation amounted to civil strife in the late Roman sense. In this context, the Misopogon is interpreted as an inverted encomium of Antioch that consolidates the estrangement between emperor and city (Chapter 1).The rhetorical analysis traces Julian’s systematic subversion of the conventions of epideictic panegyric. His encomium of Lutetia and deconstruction of Antioch’s foundation myth are examined in relation to questions of ancestry and Greek cultural identity. These passages illuminate the rhetorical construction of the Antiochenes’ cultural and moral otherness and inferiority. Julian presents the city’s inhabitants, many of whom were already Christians, as guilty of a ‘double apostasy’ from his religious and cultural ideals (Chapter 2).The relationship between rhetoric and legal reasoning is explored through a reading of the Misopogon as a quasi-forensic declamation. Hermogenean stasis theory is used to identify the case (ζήτημα) and the issue to be adjudicated (κρινόμενον), while Apsines’ principle of objection and rebuttal (ἀντίθεσις–λύσις) elucidates the structure of Julian’s staged dialogue with his subjects. The work is further interpreted as an inverted leavetaking oration (συντακτικὸς λόγος) through which Julian takes leave of Antioch while discrediting its inhabitants’ character and virtues (Chapter 3).The second part, ‘Rhetoric as a means of crisis management’, examines rhetorical strategies of de-escalation and reconciliation. Libanius’ Embassy to Julian (Or. 15) and selected Libanian declamations are read together to trace the adaptation of educational models to contemporary political concerns. Particular attention is paid to the construction of the speaker’s persona and to kairos, the opportune moment for intervention. These strategies seek to avert punitive responses to imperial anger through appeals for forgiveness and clemency, understood within the broader ideal of humane rule (Chapter 4).The study develops a comparative typology of the rhetoric used to address imperial anger in the second half of the fourth century. Libanius’ response to the crisis of 362–363 is compared with Chrysostom’s twenty-one Homilies on the Statues during the crisis of 387, with additional evidence from Themistius and Gregory of Nazianzus. The analysis distinguishes texts addressed to rulers, resembling ‘mirrors for princes’, from those offering fellow citizens corresponding models of conduct as ‘mirrors for subjects’. It examines the performative and theatrical dimensions of rhetorical discourse, particularly the persuasive uses of fear and mourning. Recurrent commonplaces include demonic influence as a plea in mitigation, appeals to the ruler’s clemency, fear of punishment as a penalty already endured, etc. (Chapter 5). These are classified and systematised in Appendices I–VII.Libanius’ Oration 30 extends the inquiry to the rhetorical management of religious conflict. Its argumentative structure and use of objection and rebuttal (ἀντίθεσις–λύσις) are examined alongside its selective interpretation of Roman law through stasis theory. Particular attention is paid to the relationship between pagan religion and the legitimation of imperial authority. The anti-monastic polemic, the invocation of Julian as an imperial model during the later reign of Theodosius, and the reframing of religious disagreement as a cultural issue reveal both the possibilities and the limits of rhetorical intervention (Chapter 6).The dissertation brings into focus the continuity of rhetorical education across the writings of emperor, sophist and Christian preacher, while distinguishing the historical conditions and public roles that shaped its application. Its contribution lies in examining rhetorical escalation and attempts at reconciliation within a common analytical framework, thereby clarifying the relationship between inherited forms of argument and their adaptation to the political, social and religious circumstances of the late antique Roman world.
περισσότερα