Περίληψη
Το γένος Verbascum είναι το μεγαλύτερο taxon της οικογένειας Scrophulariaceae και περιλαμβάνει περίπου 460 είδη ποών και μικρών θάμνων, με φυσική εξάπλωση στην Ευρασία και τη Βόρεια και Τροπική Αφρική και με κύριο κέντρο ποικιλότητας την περιοχή που περιλαμβάνει τη Νότια Βαλκανική, την Εγγύς Ανατολή, τον Καύκασο και το Βορειοδυτικό Ιράν. Πρόκειται για ένα ευδιάκριτο γένος, με χαρακτηριστική, συνήθως κίτρινη και τροχοειδή στεφάνη, ενώ η πλειονότητα των ειδών είναι διετείς μονοκαρπικές πόες με πλούσια επένδυση διακλαδισμένων τριχών. Η σημερινή οριοθέτηση του Verbascum περιλαμβάνει και το γένος Celsia, ένα taxon το οποίο, από τον Λινναίο μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα, θεωρούνταν διακριτό βάσει του αριθμού των στημόνων (τέσσερις στην Celsia, πέντε στο Verbascum). Οι πλέον εκτεταμένες ταξινομικές μελέτες του Verbascum αποδίδονται στον Svante Murbeck και ανάγονται στη δεκαετία του 1930, πριν τη συνένωση των δύο γενών. Δεκάδες νέα είδη έχουν ανακαλυφθεί και περιγραφεί στον σχεδόν έναν αιών ...
Το γένος Verbascum είναι το μεγαλύτερο taxon της οικογένειας Scrophulariaceae και περιλαμβάνει περίπου 460 είδη ποών και μικρών θάμνων, με φυσική εξάπλωση στην Ευρασία και τη Βόρεια και Τροπική Αφρική και με κύριο κέντρο ποικιλότητας την περιοχή που περιλαμβάνει τη Νότια Βαλκανική, την Εγγύς Ανατολή, τον Καύκασο και το Βορειοδυτικό Ιράν. Πρόκειται για ένα ευδιάκριτο γένος, με χαρακτηριστική, συνήθως κίτρινη και τροχοειδή στεφάνη, ενώ η πλειονότητα των ειδών είναι διετείς μονοκαρπικές πόες με πλούσια επένδυση διακλαδισμένων τριχών. Η σημερινή οριοθέτηση του Verbascum περιλαμβάνει και το γένος Celsia, ένα taxon το οποίο, από τον Λινναίο μέχρι τα μέσα του εικοστού αιώνα, θεωρούνταν διακριτό βάσει του αριθμού των στημόνων (τέσσερις στην Celsia, πέντε στο Verbascum). Οι πλέον εκτεταμένες ταξινομικές μελέτες του Verbascum αποδίδονται στον Svante Murbeck και ανάγονται στη δεκαετία του 1930, πριν τη συνένωση των δύο γενών. Δεκάδες νέα είδη έχουν ανακαλυφθεί και περιγραφεί στον σχεδόν έναν αιώνα που μεσολάβησε από την εκπόνηση των εν λόγω μελετών. Επιπροσθέτως, το φυλογενετικό σήμα των μορφολογικών χαρακτήρων στους οποίους βασίστηκαν οι παραδοσιακές ταξινομήσεις εντός του Verbascum δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς. Συνεπώς, καθίσταται σαφές ότι το γένος χρήζει ταξινομικής αναθεώρησης.Η Ελλάδα, αποτελώντας το μεγαλύτερο μέρος του δυτικού τμήματος του κύριου κέντρου ποικιλότητας του γένους, έχει μια πλούσια χλωρίδα ειδών Verbascum, με υψηλά ποσοστά ενδημικών και ειδών περιορισμένης εξάπλωσης. Η τελευταία ολοκληρωμένη ταξινομική μελέτη του γένους Verbascum στην Ελλάδα δημοσιεύτηκε από τον Eugen von Halácsy το 1898 και ενσωματώθηκε αργότερα στο Conspectus florae Graecae το 1902. Η παρούσα διατριβή αποτελεί την πρώτη σύγχρονη μονογραφική μελέτη του συνόλου των ελληνικών εκπροσώπων του γένους, συνδυάζοντας τη μοριακή φυλογένεση με τη μορφολογία, την ονοματολογία, τη μελέτη της γεωγραφικής εξάπλωσης, καθώς και την αξιολόγηση της κατάστασης διατήρησης των ειδών. Η συστηματική μελέτη βασίστηκε σε προσωπικές συλλογές δειγμάτων του συγγραφέα από το σύνολο των χλωριδικών περιοχών της Ελλάδας, καλλιεργημένο υλικό, καθώς και δείγματα Verbascum κατατεθειμένα σε ελληνικά και ευρωπαϊκά ερμπάρια.Με την παρούσα εργασία αναγνωρίζονται 88 taxa Verbascum (είδη και υποείδη) ως αυτοφυή της Ελλάδας, τα οποία αντιστοιχούν σε 79 είδη και 22 υποείδη. Από αυτά, 33 taxa είναι ενδημικά της Ελλάδας και 58 έχουν περιορισμένη εξάπλωση, ενώ 48 taxa απαντούν σε μία μόνο από τις 13 χλωριδικές περιοχές της χώρας. Η κατανομή του Verbascum στον ελλαδικό χώρο παρουσιάζει σημαντική γεωγραφική διαφοροποίηση. Οι περισσότερες νησιωτικές χλωριδικές περιοχές (πλην των νήσων του Ανατολικού Αιγαίου) είναι γενικά φτωχότερες σε taxa σε σχέση με τις ηπειρωτικές, με τη Βορειοανατολική Ελλάδα να εμφανίζει τη μεγαλύτερη ποικιλότητα. Παράλληλα, στις νότιες ηπειρωτικές περιοχές και το Δυτικό Αιγαίο παρατηρείται υψηλότερη αναλογία ελληνικών ενδημικών, ενώ στη βόρεια ηπειρωτική Ελλάδα και το Ανατολικό Αιγαίο υπερισχύουν taxa περιορισμένης εξάπλωσης που επεκτείνονται πέρα από τα ελληνικά σύνορα, κυρίως προς τις γειτονικές βαλκανικές χώρες και την Ανατολία, αντίστοιχα. Ως προς τις οικολογικές τους απαιτήσεις, τα taxa του γένους απαντούν σε όλους τους κύριους τύπους ενδιαιτημάτων της χώρας, με μεγαλύτερη εκπροσώπηση σε διαταραγμένα ενδιαιτήματα, καθώς και σε ανοικτές θέσεις από τις πεδινές έως τις ορεινές ζώνες. Παρά το γεγονός ότι αρκετά είδη παρουσιάζουν μεγάλο οικολογικό εύρος, άλλα εμφανίζουν σαφή εξειδίκευση ως προς το ενδιαίτημα ή/και το υψόμετρο, με το γένος συνολικά να εκτείνεται από το επίπεδο της θάλασσας έως την αλπική ζώνη, σε υψόμετρα άνω των 2400 m.Η πλειονότητα των ελληνικών ειδών Verbascum είναι διετείς μονοκαρπικές πόες που την πρώτη χρονιά σχηματίζουν έναν ρόδακα φύλλων και τη δεύτερη χρονιά ένα μεσαίου έως μεγάλου μεγέθους ανθοφόρο στέλεχος που διακλαδίζεται ή όχι στο τμήμα της ταξιανθίας. Στο φάσμα των βιομορφών περιλαμβάνονται επίσης πολυετείς πολυκαρπικές πόες, ποώδη είδη που συμπεριφέρονται είτε ως διετή είτε ως βραχύβια πολυετή, καθώς και μικροί θάμνοι, ξυλοποιημένοι συνηθέστερα μόνο στη βάση τους. Μοναδικό αποκλειστικά ετήσιο είδος είναι το Verbascum orientale, ενώ από τα πλέον διακριτά είδη αξίζει να αναφερθούν επίσης τα δύο ενδημικά V. acaule και V. spinosum, το πρώτο ένα σχεδόν αστέλεχο πολυετές αλπικό είδος και το δεύτερο ένας προσκεφαλοειδής ακανθώδης θάμνος. Στην ελληνική χλωρίδα παρατηρείται επίσης σημαντική ποικιλότητα των μορφολογικών χαρακτήρων που χρησιμοποιούνται παραδοσιακά για τη διάκριση των ειδών, όπως ο τύπος της επένδυσης, η βλαστοτενής ή μη προσάρτηση των φύλλων, η παρουσία βρακτιδίων, η διάταξη των ανθέων, ο αριθμός των στημόνων και η μορφολογία των ανθήρων. Είναι χαρακτηριστικό ότι αντιπροσωπεύονται όλα τα taxa πάνω από το επίπεδο του είδους που αναγνώρισε ο Murbeck στην ταξινόμηση του Verbascum, με εξαίρεση τη μικρή τροπική section Aulacosperma και την ομάδα Cymosa, η οποία περιλαμβάνει λίγα είδη της Ανατολικής Μεσογείου. Το γεγονός αυτό καθιστά την ελληνική χλωρίδα σημαντική για τη διερεύνηση της εξελικτικής ιστορίας των χαρακτήρων στους οποίους βασίστηκαν οι παραδοσιακές ταξινομήσεις του γένους.Η παρούσα μελέτη οδήγησε στην περιγραφή 11 νέων για την επιστήμη taxa Verbascum, συμπεριλαμβανομένων 5 μη υβριδογενών taxa και 6 υβριδίων. Στα μη υβριδογενή νέα taxa συγκαταλέγονται τα είδη Verbascum salicifolium και V. bolbes, τα υποείδη V. lychnitis subsp. goulimyi και V. undulatum subsp. suffruticosum και η ποικιλία V. spinosum var. adenosepalum. Το V. salicifolium περιγράφηκε από την περιοχή της λίμνης Δοϊράνης. Πρόκειται για είδος μορφολογικά συγγενικό με το βαλκανικό ενδημικό V. adenanthum, από το οποίο μπορεί να διακριθεί κυρίως από τα αντιλογχοειδή ή στενά ελλειπτικά βασικά φύλλα με ± οξεία κορυφή. Το V. bolbes ανακαλύφθηκε σε πρανές της Εγνατίας Οδού κοντά στις βορειοανατολικές όχθες της λίμνης Βόλβης. Είναι ένα ευδιάκριτο είδος χωρίς στενούς μορφολογικούς συγγενείς. Από το μορφολογικά πλησιέστερο είδος, το βαλκανικό ενδημικό V. dieckianum, το V. bolbes διαφέρει κυρίως ως προς τα βλαστοτενή φύλλα και βράκτια των κατώτερων διακλαδώσεων της ταξιανθίας, τα μικρότερα, μη μεμβρανώδη βράκτια, καθώς και τους κατερχόμενους στο νήμα ανθήρες των πρόσθιων στημόνων. Το νέο υποείδος V. lychnitis subsp. goulimyi ανακαλύφθηκε στη συλλογή του Κωνσταντίνου Γουλιμή που φυλάσσεται στο Ερμπάριο ATH, αποτελώντας παράλληλα τη μόνη επιβεβαιωμένη από τον συγγραφέα αναφορά του είδους στην Ελλάδα. Πρόκειται για taxon ενδημικό του όρους Λαϊλιάς Σερρών και διακρίνεται από το τυπικό υποείδος κυρίως από την παρουσία διακλαδισμένων τριχών στην εσωτερική επιφάνεια της στεφάνης, ένα σπάνιο χαρακτηριστικό στο γένος. Το νέο υποείδος V. undulatum subsp. suffruticosum εξαπλώνεται γύρω από τον Κορινθιακό Κόλπο, στην Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα. Διακρίνεται κυρίως από την ημιθαμνώδη μορφή του, στην οποία ο ακραίος οφθαλμός του ρόδακα δεν δημιουργεί ανθοφόρο στέλεχος κατά το παραγωγικό έτος αλλά έναν στείρο κοντό βλαστό, στην κορυφή του οποίου σχηματίζονται ένας ή περισσότεροι νέοι ρόδακες φύλλων. Η νέα ποικιλία V. spinosum var. adenosepalum περιγράφεται στην παρούσα διατριβή από τα Λευκά Όρη της Κρήτης και χαρακτηρίζεται από την παρουσία πολυάριθμων αδενωδών τριχών στον κάλυκα. Τα νέα υβριδογενή taxa περιλαμβάνουν τα V. × naxense (V. adeliae × V. sinuatum), V. × patrense (V. guicciardii × V. macrurum), V. × pseudomaurum (V. daenzeri × V. samniticum), V. × sipiadense (V. limnense × V. sinuatum), V. × thermiense (V. guicciardii × V. undulatum var. integrifolium) και V. × zakynthicum (V. macrurum × V. pulverulentum), τα οποία βρέθηκαν όλα να είναι στείρα και μορφολογικά ενδιάμεσα μεταξύ των αντίστοιχων πατρικών taxa.Με ανάλυση κύριων συνιστωσών δείχθηκε ότι εντός της ποικιλότητας του βαλκανικού-ιταλικού ορεινού είδους Verbascum longifolium δύο taxa που είχαν αρχικά περιγραφεί στη βαθμίδα του είδους ως V. samaritanii και V. pannosum και στη συνέχεια θεωρηθεί ποικιλίες του V. longifolium διαφοροποιούνται μορφολογικά σε γεωγραφικά διακριτές περιοχές και προτάθηκε η ταξινόμησή τους στη βαθμίδα του υποείδους ως V. longifolium subsp. samaritanii (ενδημικό) και V. longifolium subsp. pannosum (Βαλκανικό), αντιστοίχως. Στην Ελλάδα φύεται επίσης και το τυπικό υποείδος V. longifolium subsp. longifolium, ενώ υποπληθυσμοί του είδους με ενδιάμεσα χαρακτηριστικά εντοπίζονται στις γεωγραφικές ζώνες επαφής των τριών υποειδών. Η ανάλυση οδήγησε επίσης στην καλύτερη οριοθέτηση των τριών υποειδών. Με τη μελέτη της ποικιλότητας του επίσης βαλκανικού-ιταλικού V. macrurum διαπιστώθηκε ότι σχεδόν το σύνολο των υποπληθυσμών της Βόρειας Ελλάδας ανήκουν στο βαλκανικό taxon που είχε αρχικά περιγραφεί ως V. pannosiforme και στη συνέχεια θεωρηθεί υποείδος του V. niveum ή, όσον αφορά τους ελληνικούς υποπληθυσμούς, ενταχθεί στην ποικιλομορφία του V. macrurum. Στο πλαίσιο της παρούσας διατριβής προτάθηκε για το taxon ο νέος ονοματολογικός συνδυασμός V. macrurum subsp. pannosiforme. Η διάκρισή του από το τυπικό υποείδος βασίζεται κυρίως σε χαρακτήρες των πρόσθιων στημόνων και υποστηρίζεται περαιτέρω από τα αποτελέσματα των φυλογενετικών αναλύσεων. Επιπροσθέτως, στο πλαίσιο της ονοματολογικής μελέτης εντοπίστηκε το πρωτότυπο υλικό των περισσότερων αποδεκτών ονομάτων των ελληνικών taxa του γένους και ορίστηκαν ονοματολογικοί τύποι για οκτώ ονόματα.Τρία είδη, τα Verbascum davisianum, V. gnaphalodes και V. maeandri, καταγράφηκαν για πρώτη φορά στην ελληνική χλωρίδα κατά τη διάρκεια της παρούσας μελέτης. Η παρουσία του V. davisianum διαπιστώθηκε κατόπιν επανεξέτασης υλικού από τα νησιά Σάμος, Φούρνοι και Κως, το οποίο είχε προηγουμένως ταυτοποιηθεί ως V. pycnostachyum. Τα ελληνικά φυτά συμφωνούν μορφολογικά με το V. davisianum και διαφέρουν σαφώς από το V. pycnostachyum, με την παρουσία του τελευταίου στην Ελλάδα να μην επιβεβαιώνεται. Το V. gnaphalodes, είδος με εξάπλωση κυρίως κατά μήκος των ανατολικών και νότιων ακτών του Εύξεινου Πόντου, εντοπίστηκε στη Λέσβο, με τη νέα αυτή αναφορά να αποτελεί το δυτικότερο και νοτιότερο γνωστό σημείο εξάπλωσής του. Το V. maeandri, ένα είδος που ήταν προηγουμένως γνωστό από λίγες θέσεις στα δυτικά παράλια της Τουρκίας, εντοπίστηκε στη Σάμο, περίπου 30 χιλιόμετρα δυτικά της τοποθεσίας αρχικής συλλογής του στην κοιλάδα του ποταμού Μαιάνδρου. Σημαντική ήταν επίσης η επανεύρεση των σπάνιων ελληνικών ενδημικών V. foetidum και V. hypoleucum, τα οποία δεν είχαν καταγραφεί για περισσότερο από έναν αιώνα. Το V. foetidum επανευρέθηκε στον Παρνασσό, ενώ στη συνέχεια εντοπίστηκε και στα Βαρδούσια. Το V. hypoleucum επανευρέθηκε στο όρος Κυλλήνη, ενώ ακολούθησε η ανακάλυψη δύο επιπλέον υποπληθυσμών του στο όρος Βέσιζα και στο Δρυόδασος Μογγοστού.Η κατάσταση διατήρησης σχεδόν όλων των αυτοφυών ειδών Verbascum της Ελλάδας αξιολογήθηκε στο πλαίσιο του Κόκκινου Καταλόγου των Απειλούμενων Ειδών της Ελλάδας, ενώ οι αξιολογήσεις των ελληνικών ενδημικών ενσωματώθηκαν στη συνέχεια στον Κόκκινο Κατάλογο της IUCN. Ως απειλούμενα αξιολογήθηκαν 18 είδη, εκ των οποίων επτά ως Κρισίμως Κινδυνεύοντα (CR), τέσσερα ως Κινδυνεύοντα (EN) και επτά ως Τρωτά (VU), ενώ οκτώ επιπλέον είδη αξιολογήθηκαν ως Σχεδόν Απειλούμενα (NT) και πέντε ως Ελλιπών Δεδομένων (DD). Επιπροσθέτως, δύο σοβαρά απειλούμενα ενδημικά υποείδη, τα οποία δεν έχουν ακόμα συμπεριληφθεί στον ελληνικό Κόκκινο Κατάλογο, προτείνονται ως Κρισίμως Κινδυνεύοντα. Μεταξύ των πλέον απειλούμενων συγκαταλέγονται έξι ελληνικά ενδημικά taxa: το Verbascum hypoleucum στη Βόρεια Πελοπόννησο, το V. pentelicum στο όρος Πεντέλη, το V. delphicum subsp. cervi στην Πάρνηθα, το V. halacsyanum στην περιοχή της Καβάλας και τα πρόσφατα περιγραφέντα V. bolbes στην περιοχή της λίμνης Βόλβης και V. lychnitis subsp. goulimyi στο όρος Λαϊλιάς. Όλα χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά μικρούς πληθυσμούς και αξιολογούνται ως Κρισίμως Κινδυνεύοντα.Η μοριακή φυλογενετική μελέτη περιέλαβε 82 είδη και αποτελεί την εκτενέστερη μέχρι σήμερα δειγματοληψία ειδών του Verbascum σε φυλογενετική ανάλυση. Για 76 από αυτά, τα οποία αντιπροσωπεύονται από υλικό συλλεγμένο στην Ελλάδα, παρήχθησαν νέες αλληλουχίες DNA στο πλαίσιο της παρούσας μελέτης, ενώ για έξι επιπλέον είδη που δεν απαντούν στην ελληνική χλωρίδα χρησιμοποιήθηκαν αλληλουχίες διαθέσιμες στο GenBank. Από το χλωροπλαστικό DNA χρησιμοποιήθηκαν οι διαγονιδιακές περιοχές atpH–atpI, psbA–trnH και rps16–trnQ, το γονίδιο matK, καθώς και η περιοχή ndhF–trnL, η οποία περιλαμβάνει τις διαγονιδιακές περιοχές ndhF–rpl32 και rpl32–trnL και το παρεμβαλλόμενο γονίδιο rpl32. Από το πυρηνικό ριβοσωμικό DNA χρησιμοποιήθηκαν η εξωτερικά μεταγραφόμενη διαγονιδιακή περιοχή (ETS) και η εσωτερικά μεταγραφόμενη μεσογονιδιακή περιοχή (ITS) του 45S nrDNA. Η μη μεταγραφόμενη διαχωριστική περιοχή (5S-NTS) της συστοιχίας του 5S rDNA αναλύθηκε χωριστά. Οι φυλογενετικές αναλύσεις πραγματοποιήθηκαν με μεθόδους Μέγιστης Πιθανοφάνειας και κατά Bayes. Οι περιοχές ETS και 5S-NTS χρησιμοποιήθηκαν στην παρούσα μελέτη για πρώτη φορά σε φυλογενετική ανάλυση του Verbascum και αποδείχθηκαν ιδιαίτερα πληροφοριακές.Το σύνολο των συνενωμένων χλωροπλαστικών αλληλουχιών παρείχε σημαντικά μεγαλύτερη φυλογενετική επίλυση από το αντίστοιχο σύνολο ETS + ITS. Παρά την αύξηση του αριθμού των πληροφοριακών θέσεων, οι βαθύτερες σχέσεις στη φυλογένεση βάσει πυρηνικού DNA παρέμειναν ανεπίλυτες ή σε μεγάλο βαθμό ασθενώς επιλυμένες. Τόσο η χλωροπλαστική όσο και η πυρηνική φυλογένεση παρουσίασαν γεωγραφική δομή, αλλά διέφεραν σημαντικά ως προς τις επιμέρους τοπολογίες. Επίσης, αρκετές ισχυρά υποστηριζόμενες σχέσεις, ιδιαίτερα στη χλωροπλαστική φυλογένεση, συνέδεαν γεωγραφικά συσχετισμένα αλλά μορφολογικά ετερογενή taxa, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι μορφολογικές συγγένειες αντανακλώνταν καλύτερα στα αποτελέσματα των πυρηνικών δεικτών. Η σύγκριση των χλωροπλαστικών και πυρηνικών φυλογενετικών δέντρων αποκάλυψε εκτεταμένες τοπολογικές διαφορές, οι οποίες ωστόσο, δεδομένης της χαμηλότερης επίλυσης της πυρηνικής φυλογένεσης, δεν υποδεικνύουν σε όλες τις περιπτώσεις πραγματική κυτοπυρηνική ασυμφωνία. Σε αρκετές περιπτώσεις, εντούτοις, διαπιστώθηκαν σαφώς υποστηριζόμενες ασυμφωνίες μεταξύ των δύο συνόλων δεδομένων. Το πρότυπο αυτό, σε συνδυασμό με τη συχνή παρουσία φυσικών υβριδίων στο γένος, υποδεικνύει την πιθανή εμπλοκή της δικτυωτής εξέλιξης στην εξελικτική ιστορία του Verbascum. Επεισόδια εισδοχής του πλαστιδιακού γονιδιώματος αποτελούν πιθανές ερμηνείες για μέρος των παρατηρούμενων ασυμφωνιών, χωρίς ωστόσο να μπορεί να αποκλειστεί η συμβολή της ελλιπούς διάκρισης γενεαλογικών σειρών. Ασυμφωνία διαπιστώθηκε επίσης μεταξύ των δεικτών του 45S nrDNA (ETS + ITS) και της ανεξάρτητης συστοιχίας του 5S rDNA, η οποία ενδέχεται να συνδέεται με διαφορές στα πρότυπα εναρμονισμένης εξέλιξης των δύο ριβοσωμικών συστοιχιών.Αρκετά από τα είδη Verbascum τα οποία αντιπροσωπεύθηκαν στις αναλύσεις από περισσότερα του ενός δείγματα—είτε του ίδιου taxon είτε διαφορετικών υποειδών ή ποικιλιών—δεν ανακτήθηκαν ως μονοφυλετικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στα Verbascum glabratum και V. speciosum, η φυλογενετική διαφοροποίηση συμφωνεί με μορφολογικές διαφορές μεταξύ των αναγνωρισμένων υποειδών και υποδεικνύει ότι η σημερινή οριοθέτηση των ειδών χρήζει επανεξέτασης. Σε άλλες περιπτώσεις, παραμένει ασαφές εάν η μη μονοφυλία αντανακλά πραγματικά προβλήματα στην οριοθέτηση των ειδών ή ασυμφωνία των γονιδιακών δέντρων, η οποία μπορεί να οφείλεται σε εισδοχή του πλαστιδιακού γονιδιώματος ή ελλιπή διάκριση γενεαλογικών σειρών. Ιδιαίτερα πολύπλοκη ταξινομικά αναδεικνύεται η περίπτωση του V. phlomoides, τα δείγματα του οποίου παρουσίασαν έντονη φυλογενετική ετερογένεια. Συνολικά, τα αποτελέσματα υποδεικνύουν αρκετές περιπτώσεις στις οποίες τα όρια των ειδών χρήζουν επανεξέτασης, με πυκνότερη δειγματοληψία υποπληθυσμών σε όλο το εύρος εξάπλωσης, ευρύτερη αντιπροσώπευση συγγενικών taxa και τη χρήση περισσότερο πληροφοριακών πυρηνικών δεικτών.Η ανακατασκευή προγονικών καταστάσεων χαρακτήρων έδειξε ότι οι μορφολογικοί χαρακτήρες που χρησιμοποιήθηκαν παραδοσιακά για την ταξινόμηση του Verbascum έχουν σύνθετη εξελικτική ιστορία. Ορισμένες από τις παραδοσιακές ταξινομικές ομάδες βασίστηκαν σε χαρακτήρες που διατήρησαν την προγονική τους κατάσταση σε γενεαλογικές σειρές οι οποίες συγκροτούν παραφυλετικές ομάδες, ενώ άλλοι διαγνωστικοί χαρακτήρες εμφανίστηκαν ανεξάρτητα περισσότερες από μία φορές ή παρουσίασαν μεταγενέστερες αναστροφές. Από τις ομάδες της ταξινόμησης του Murbeck για τις οποίες η διαθέσιμη δειγματοληψία επέτρεπε την αξιολόγηση, καμία δεν ανακτήθηκε ως μονοφυλετική. Ωστόσο, αρκετοί χαρακτήρες εμφανίζουν φυλογενετικό σήμα σε συγκεκριμένα τμήματα του φυλογενετικού δέντρου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν παρουσιάζουν ομοπλασία. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο τύπος των μη αδενωδών τριχών, η διάταξη των ανθέων και ο αριθμός των στημόνων, παράγωγες καταστάσεις των οποίων χαρακτηρίζουν σε μεγάλο βαθμό τον κλάδο G, παρά την ανεξάρτητη εμφάνιση ορισμένων από αυτές σε άλλες γενεαλογικές σειρές και τις δευτερογενείς μεταβολές και αναστροφές εντός του ίδιου του κλάδου.Η μοριακή χρονολόγηση, η οποία βασίστηκε στη φυλογένεση των χλωροπλαστικών αλληλουχιών, αποκαλύπτει μακρά εξελικτική ιστορία του Verbascum στην περιοχή των Βαλκανίων και του Αιγαίου. Ο πλέον πρόσφατος κοινός πρόγονος των ειδών του γένους που συμπεριλήφθηκαν στην ανάλυση χρονολογείται περίπου στα 13,2 εκατομμύρια έτη, στο Μέσο Μειόκαινο. Ορισμένες πρώιμα αποκλίνουσες γενεαλογικές σειρές, των οποίων η σημερινή εξάπλωση επικεντρώνεται στην Ελλάδα και στα νότια Βαλκάνια, διαφοροποιήθηκαν ήδη κατά το Ύστερο Μειόκαινο. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται γενεαλογικές σειρές που σήμερα αντιπροσωπεύονται από ελληνικά ενδημικά είδη. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν επομένως ότι η περιοχή αποτελούσε σημαντικό χώρο διαφοροποίησης του γένους πολύ πριν από την εγκαθίδρυση του σύγχρονου μεσογειακού κλίματος. Τα περισσότερα είδη που συμπεριλήφθηκαν στη φυλογενετική ανάλυση ανήκουν στον νεότερο κλάδο G. Η ηλικία του στεφανιαίου κόμβου του κλάδου αυτού εκτιμήθηκε στα 3,88 εκατομμύρια έτη, ενώ η διαφοροποίησή του πραγματοποιήθηκε κυρίως κατά το Πλειόκαινο και το Πλειστόκαινο. Πριν από την ακτινωτή διαφοροποίηση του κλάδου G είχε ήδη εμφανιστεί ένας χαρακτηριστικός συνδυασμός μορφολογικών γνωρισμάτων, στον οποίο περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, οι διακλαδισμένες μη αδενώδεις τρίχες και η διάταξη των ανθέων σε κυματώδεις ομάδες (glomerules) στη μερική ταξιανθία. Η χρονική εγγύτητα μεταξύ της εμφάνισης αυτού του μορφολογικού συνδρόμου και της αύξησης της ξηρασίας και της εποχικότητας στην ανατολική Μεσόγειο κατά το Ύστερο Πλειόκαινο επιτρέπει να υποτεθεί ότι τα γνωρίσματα αυτά ενδεχομένως συνέβαλαν στη διαφοροποίηση του κλάδου υπό το διαμορφούμενο μεσογειακό κλιματικό καθεστώς.Η εξελικτική διαφοροποίηση του Verbascum φαίνεται ότι διαμορφώθηκε από τη συνδυασμένη δράση περισσότερων του ενός μηχανισμών. Η γεωγραφική δομή της φυλογένεσης υποδεικνύει σημαντικό ρόλο της γεωγραφικής απομόνωσης στην παλαιογεωγραφικά δυναμική περιοχή των Βαλκανίων και του Αιγαίου, υποστηρίζοντας τη συμβολή της αλλοπάτριας διαφοροποίησης στην εξελικτική ιστορία του γένους. Τα διαθέσιμα δεδομένα, ωστόσο, δεν επιτρέπουν τον ασφαλή προσδιορισμό του γεωγραφικού πλαισίου επιμέρους γεγονότων ειδογένεσης. Η ποικιλότητα του αριθμού των χρωμοσωμάτων μεταξύ συγγενικών ειδών υποδηλώνει ότι δυσπλοειδικές μεταβολές ενδέχεται επίσης να συνέβαλαν στην αναπαραγωγική απομόνωση. Παράλληλα, η συχνή παρουσία φυσικών υβριδίων και οι υποστηριζόμενες ασυμφωνίες μεταξύ της χλωροπλαστικής και της πυρηνικής φυλογένεσης υποδεικνύουν πιθανή συμμετοχή της δικτυωτής εξέλιξης.Τα 82 είδη που συμπεριλήφθηκαν στις μοριακές αναλύσεις αντιπροσωπεύουν μικρό μόνο μέρος της συνολικής ποικιλότητας του γένους και προέρχονται κυρίως από την Ελλάδα και τα νότια Βαλκάνια. Η διεύρυνση της δειγματοληψίας, ιδιαίτερα στο κύριο κέντρο ποικιλότητας της Ανατολίας, αλλά και στη Δυτική Μεσόγειο και την Τροπική Αφρική, είναι απαραίτητη για την πληρέστερη κατανόηση της εξελικτικής ιστορίας του Verbascum. Παράλληλα, η χρήση περισσότερο πληροφοριακών πυρηνικών δεικτών χαμηλού αριθμού αντιγράφων αναμένεται να συμβάλει στην επίλυση των βαθύτερων φυλογενετικών σχέσεων και στη διερεύνηση των αιτίων της κυτοπυρηνικής ασυμφωνίας. Η πρόσφατη διαθεσιμότητα πλήρων πυρηνικών γονιδιωμάτων για δύο είδη Verbascum παρέχει πλέον τη δυνατότητα εντοπισμού τέτοιων δεικτών. Μια πληρέστερη ως προς τη δειγματοληψία και καλύτερα επιλυμένη φυλογένεση, ιδιαίτερα βάσει πυρηνικών δεδομένων, θα αποτελέσει τη βάση για τη διαμόρφωση μιας φυσικής ταξινόμησης του γένους πάνω από τη βαθμίδα του είδους. Δεδομένης της ομοπλασίας που παρουσιάζουν οι κύριοι μορφολογικοί χαρακτήρες που έχουν χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά για την ταξινόμηση του Verbascum, η οριοθέτηση φυσικών ομάδων ενδέχεται να απαιτήσει την αναζήτηση πρόσθετων διαγνωστικών χαρακτήρων ή τη χρήση διακριτών συνδυασμών των ήδη γνωστών.
περισσότερα
Περίληψη σε άλλη γλώσσα
Verbascum is the largest genus of Scrophulariaceae, comprising approximately 460 species and displaying its greatest diversity in a region extending from the Balkan Peninsula through Anatolia to the Caucasus, Mesopotamia and the Levant. Greece and the southern Balkans occupy the western part of this principal center of diversity and harbor a particularly rich assemblage of endemic and range-restricted taxa. No comprehensive monographic revision has previously covered the genus throughout Greece, while the phylogenetic relationships of its species and the evolutionary significance of the morphological characters traditionally used in infrageneric classification remain insufficiently understood. The present study provides the first comprehensive monographic treatment of the Greek representatives of Verbascum and integrates field and herbarium taxonomy, nomenclature, distribution and conservation data with molecular phylogenetics, molecular dating and ancestral-state reconstruction.Extens ...
Verbascum is the largest genus of Scrophulariaceae, comprising approximately 460 species and displaying its greatest diversity in a region extending from the Balkan Peninsula through Anatolia to the Caucasus, Mesopotamia and the Levant. Greece and the southern Balkans occupy the western part of this principal center of diversity and harbor a particularly rich assemblage of endemic and range-restricted taxa. No comprehensive monographic revision has previously covered the genus throughout Greece, while the phylogenetic relationships of its species and the evolutionary significance of the morphological characters traditionally used in infrageneric classification remain insufficiently understood. The present study provides the first comprehensive monographic treatment of the Greek representatives of Verbascum and integrates field and herbarium taxonomy, nomenclature, distribution and conservation data with molecular phylogenetics, molecular dating and ancestral-state reconstruction.Extensive fieldwork was conducted throughout mainland and insular Greece from 2016 onwards, complemented by the examination of herbarium material and cultivation of living accessions. The taxonomic revision documents 79 species of Verbascum occurring in Greece, 27 of which are Greek endemics, and provides descriptions, distributional and ecological information, conservation assessments, specimen citations, distribution maps and an identification key. Field and taxonomic investigations resulted in the discovery and description of five new non-hybrid taxa—Verbascum salicifolium, V. bolbes, V. lychnitis subsp. goulimyi, V. undulatum subsp. suffruticosum and V. spinosum var. adenosepalum—and six new nothotaxa. Taxonomic reassessment also resulted in the recognition of V. longifolium subsp. samaritanii and V. longifolium subsp. pannosum at subspecies rank as new statuses, and of V. macrurum subsp. pannosiforme as a new combination. Three species, V. davisianum, V. gnaphalodes and V. maeandri, are newly recorded for the Greek flora, while V. pycnostachyum is excluded following re-identification of the Greek material as V. davisianum. Field and herbarium investigations also resulted in the rediscovery of the rare Greek endemics V. foetidum and V. hypoleucum, previously unrecorded for more than a century. Conservation assessments identified 18 species as threatened in Greece, including seven Critically Endangered, four Endangered and seven Vulnerable species, while eight additional species were assessed as Near Threatened and five as Data Deficient.The molecular study represents the most extensive phylogenetic sampling of Verbascum to date, including 82 species. Phylogenetic relationships were investigated using five plastid regions (atpH–atpI, matK, ndhF–trnL, psbA–trnH and rps16–trnQ) and the nuclear ribosomal ETS and ITS regions, while the independently evolving 5S-NTS array was analyzed separately. The concatenated plastid dataset provided substantially greater resolution than the nuclear ETS + ITS dataset. ETS and 5S-NTS, both employed here for the first time in phylogenetic analyses of Verbascum, proved considerably informative, although deeper relationships in the nuclear phylogeny remained poorly resolved. Comparison of plastid and nuclear topologies revealed extensive cytonuclear discordance. The plastid phylogeny showed pronounced geographical structuring, with several strongly supported relationships uniting geographically proximate but morphologically dissimilar taxa, whereas morphologically coherent relationships were in some cases better reflected by nuclear data. These patterns, together with the frequent occurrence of natural hybrids in the genus, suggest an important contribution of reticulate evolution, including historical introgression and chloroplast capture, although incomplete lineage sorting cannot presently be excluded. Incongruence was also detected between the 45S nrDNA markers (ETS + ITS) and the independently evolving 5S rDNA array, potentially reflecting differences in their patterns of concerted evolution. Several currently recognized species represented by multiple accessions or infraspecific taxa were also recovered as non-monophyletic, identifying taxonomic complexes that require broader population-level and nuclear-genomic investigation.Molecular dating indicates a long evolutionary history of Verbascum in the Balkan–Aegean region. The crown of the sampled genus was estimated at approximately 13.2 Ma, in the Middle Miocene, while several early-diverging lineages concentrated in Greece and the southern Balkans diversified during the Late Miocene. These results indicate that the region constituted an important area of diversification well before the establishment of the modern Mediterranean climate. Much of the sampled extant diversity, however, belongs to the younger clade G, whose crown age was estimated at 3.88 Ma and whose diversification occurred mainly during the Pliocene and Pleistocene. The radiation of this clade was preceded by the establishment of a distinctive morphological syndrome, notably including branched eglandular hairs and flowers grouped in glomerules. Its temporal proximity to increasing aridity and seasonality in the eastern Mediterranean during the Late Pliocene raises the possibility that these derived traits contributed to diversification under the emerging Mediterranean climatic regime.Ancestral-state reconstructions further demonstrate that the morphological characters traditionally used to classify Verbascum have complex evolutionary histories. Some traditional groups were based largely on retained ancestral states, whereas other diagnostic characters arose repeatedly or underwent subsequent reversals. None of the adequately sampled infrageneric groups recognized in the traditional classification of Murbeck was recovered as monophyletic. The failure of these classifications therefore reflects not an absence of phylogenetic information in morphology, but the assumption that individual character states consistently delimit evolutionary lineages.Collectively, the taxonomic and phylogenetic results identify Greece and the southern Balkans as an important region for both the persistence of ancient Verbascum lineages and subsequent diversification. Geographic isolation in the palaeogeographically dynamic Balkan–Aegean region, recurrent chromosome-number change and reticulate evolution may all have contributed to the exceptional diversity observed today. The present monographic treatment provides a taxonomic and phylogenetic framework for future research, while broader geographical sampling, denser population-level studies and more informative low-copy nuclear markers will be required to resolve remaining species limits, distinguish introgression from incomplete lineage sorting, and establish a natural infrageneric classification of the genus.
περισσότερα