Περίληψη
Η παρούσα διδακτορική διατριβή στοχεύει να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο οι εναλλακτικές ιδέες και οι γνωστικές ελλείψεις των μαθητών Γυμνασίου στη Φυσική μπορούν να ανιχνευθούν και να προσδιοριστούν, ώστε τα προκύπτοντα ευρήματα να αξιοποιηθούν συστηματικά στον σχεδιασμό στοχευμένων διδακτικών παρεμβάσεων με στόχο την εννοιολογική τους αναδόμηση. Παράλληλα, εξετάζει σύγχρονες διδακτικές και τεχνολογικά υποστηριζόμενες προσεγγίσεις που μπορούν να συμβάλουν στην ανανέωση της μαθησιακής εμπειρίας, στην ενίσχυση του ενδιαφέροντος και στην ενεργότερη συμμετοχή των μαθητών στο μάθημα της Φυσικής. Με τον τρόπο αυτό επιχειρεί να αντιμετωπίσει το διττό πρόβλημα που παρουσιάστηκε στον Πρόλογο: την επίμονη παρουσία εναλλακτικών ιδεών και γνωστικών ελλείψεων σε θεμελιώδεις έννοιες της Φυσικής και τη μειωμένη εμπλοκή σημαντικού μέρους των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία.Βασικός στόχος είναι η συστηματική διάγνωση των εναλλακτικών ιδεών και των γνωστικών ελλείψεων των μαθητών σε επιλεγμένες π ...
Η παρούσα διδακτορική διατριβή στοχεύει να διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο οι εναλλακτικές ιδέες και οι γνωστικές ελλείψεις των μαθητών Γυμνασίου στη Φυσική μπορούν να ανιχνευθούν και να προσδιοριστούν, ώστε τα προκύπτοντα ευρήματα να αξιοποιηθούν συστηματικά στον σχεδιασμό στοχευμένων διδακτικών παρεμβάσεων με στόχο την εννοιολογική τους αναδόμηση. Παράλληλα, εξετάζει σύγχρονες διδακτικές και τεχνολογικά υποστηριζόμενες προσεγγίσεις που μπορούν να συμβάλουν στην ανανέωση της μαθησιακής εμπειρίας, στην ενίσχυση του ενδιαφέροντος και στην ενεργότερη συμμετοχή των μαθητών στο μάθημα της Φυσικής. Με τον τρόπο αυτό επιχειρεί να αντιμετωπίσει το διττό πρόβλημα που παρουσιάστηκε στον Πρόλογο: την επίμονη παρουσία εναλλακτικών ιδεών και γνωστικών ελλείψεων σε θεμελιώδεις έννοιες της Φυσικής και τη μειωμένη εμπλοκή σημαντικού μέρους των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία.Βασικός στόχος είναι η συστηματική διάγνωση των εναλλακτικών ιδεών και των γνωστικών ελλείψεων των μαθητών σε επιλεγμένες περιοχές της Φυσικής του Γυμνασίου και η αξιοποίηση των ευρημάτων για τη διαμόρφωση στοχευμένων διδακτικών παρεμβάσεων. Οι παρεμβάσεις αυτές βασίζονται στις αρχές του εποικοδομητισμού και της εννοιολογικής αλλαγής και δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη γνωστική, μεταγνωστική και συναισθηματική διάσταση της μάθησης. Η πρόβλεψη, η πειραματική διερεύνηση, η αιτιολόγηση, η γνωστική σύγκρουση, η συνεργασία και ο αναστοχασμός αποτελούν βασικά στοιχεία των μαθησιακών διαδικασιών που μελετώνται. Παράλληλα, η διατριβή εξετάζει τρόπους με τους οποίους η αναδιοργάνωση της διδασκαλίας, η αξιοποίηση σύγχρονων τεχνολογιών και η ένταξη παιγνιωδών και συνεργατικών δραστηριοτήτων μπορούν να δημιουργήσουν περισσότερες ευκαιρίες ενεργού συμμετοχής και ουσιαστικότερης εμπλοκής των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία.Η μελέτη επιχειρεί να απαντήσει στα ακόλουθα ερευνητικά ερωτήματα, τα οποία οργανώνονται σύμφωνα με τους δύο βασικούς ερευνητικούς άξονες της διατριβής:Πρώτος ερευνητικός άξονας: Ανάδειξη των εναλλακτικών ιδεών και των γνωστικών ελλείψεων και αξιοποίησή τους στον διδακτικό σχεδιασμό1.Ποιες είναι οι κυριότερες εναλλακτικές ιδέες και οι γνωστικές ελλείψεις των μαθητών Γυμνασίου σε επιλεγμένες θεμελιώδεις περιοχές της Φυσικής και συγκεκριμένα τις περιοχές που αφορούν την πυκνότητα και τα φαινόμενα πλεύσης και βύθισης, την υδροστατική πίεση και τον στατικό ηλεκτρισμό;2.Με ποιον τρόπο οι απαντήσεις, οι αιτιολογήσεις και ο βαθμός βεβαιότητας των μαθητών, όπως αποτυπώνονται μέσα από τα διαγνωστικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν, μπορούν να συμβάλουν στη διάκριση μεταξύ επιστημονικά αποδεκτής γνώσης, εναλλακτικών ιδεών, έλλειψης γνώσης και αβεβαιότητας;3.Με ποιον τρόπο τα διαγνωστικά ευρήματα μπορούν να αξιοποιηθούν για τον σχεδιασμό στοχευμένων εποικοδομητικών διδακτικών παρεμβάσεων που αποβλέπουν στην εννοιολογική αναδόμηση και, όπου η αποτελεσματικότητά τους αξιολογήθηκε, ποια μεταβολή καταγράφεται στην εννοιολογική κατανόηση των μαθητών;Δεύτερος ερευνητικός άξονας: Ενίσχυση του ενδιαφέροντος και ανανέωση της μαθησιακής εμπειρίας4.Πώς αποτιμούν οι μαθητές και, όπου εξετάστηκε, οι εκπαιδευτικοί τη χρησιμότητα, την αποδοχή, την αξιοπιστία και τις παιδαγωγικές δυνατότητες σύγχρονων διδακτικών και τεχνολογικά υποστηριζόμενων προσεγγίσεων, όπως η ανεστραμμένη τάξη, η Τεχνητή Νοημοσύνη και οι παιγνιώδεις και συνεργατικές δραστηριότητες;5.Με ποιον τρόπο οι προσεγγίσεις αυτές μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία συνθηκών μεγαλύτερης αυτενέργειας, συνεργασίας, βιωματικής δράσης και ενεργού συμμετοχής των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία, διατηρώντας παράλληλα τον κεντρικό παιδαγωγικό ρόλο του εκπαιδευτικού;Απαντώντας στα ερωτήματα αυτά, η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συμβάλει τόσο στην κατανόηση της σημασίας που έχει η διάγνωση των εναλλακτικών ιδεών και των γνωστικών ελλείψεων για τον διδακτικό σχεδιασμό όσο και στη διαμόρφωση προτάσεων για τη βελτίωση της διδασκαλίας της Φυσικής. Παράλληλα, επιχειρεί να διερευνήσει τις δυνατότητες σύγχρονων διδακτικών και τεχνολογικά υποστηριζόμενων προσεγγίσεων να ανανεώσουν τη μαθησιακή εμπειρία και να ενισχύσουν την ενεργό συμμετοχή των μαθητών. Τα ευρήματα μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες κατευθύνσεις σε εκπαιδευτικούς, ερευνητές και σχεδιαστές Αναλυτικών Προγραμμάτων και Εκπαιδευτικής Πολιτικής, επιδιώκοντας να συμβάλουν στη δημιουργία μαθησιακών περιβαλλόντων περισσότερο προσανατολισμένων στις πραγματικές γνωστικές ανάγκες και στην ενεργό εμπλοκή των μαθητών.Η διατριβή οργανώνεται γύρω από δύο αλληλένδετους ερευνητικούς άξονες. Ο πρώτος αφορά τη διάγνωση των εναλλακτικών ιδεών και των γνωστικών ελλείψεων των μαθητών και την αξιοποίηση των ευρημάτων για τον σχεδιασμό παρεμβάσεων που μπορούν να υποστηρίξουν την εννοιολογική τους αναδόμηση. Ο δεύτερος αφορά τη διερεύνηση διδακτικών και τεχνολογικά υποστηριζόμενων προσεγγίσεων που μπορούν να ενισχύσουν το ενδιαφέρον, την ενεργό συμμετοχή και τη θετικότερη σχέση των μαθητών με το μάθημα της Φυσικής.Οι δύο αυτοί άξονες δεν αντιμετωπίζονται ως ανεξάρτητες κατευθύνσεις. Αντίθετα, στηρίζονται στην παραδοχή ότι η εννοιολογική αλλαγή είναι δυσχερής όταν ο μαθητής παραμένει παθητικός αποδέκτης πληροφοριών και ότι η ενεργός, βιωματική και συνεργατική εμπλοκή μπορεί να δημιουργήσει ευνοϊκότερες συνθήκες για την εξωτερίκευση, τη δοκιμασία και την αναδόμηση των αρχικών του ιδεών. Κοινός, επομένως, παρονομαστής των δύο αξόνων είναι η μετάβαση από την παθητική πρόσληψη της γνώσης στην ενεργό γνωστική εμπλοκή του μαθητή.Στο πλαίσιο του πρώτου ερευνητικού άξονα εξετάζονται τρεις απαιτητικές και εννοιολογικά πυκνές περιοχές της Φυσικής του Γυμνασίου οι οποίες αναφέρονται αντίστοιχα στην πυκνότητα και τα φαινόμενα πλεύσης και βύθισης, την υδροστατική πίεση και τον στατικό ηλεκτρισμό. Στις περιοχές αυτές αναπτύχθηκαν και εφαρμόστηκαν διαγνωστικά εργαλεία, καταγράφηκαν συγκεκριμένες εναλλακτικές ιδέες και γνωστικές ελλείψεις και σχεδιάστηκαν και διαμορφώθηκαν διδακτικές παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες των μαθητών και στις ιδιαιτερότητες κάθε γνωστικού αντικειμένου. Στην περίπτωση της πυκνότητας ακολουθήθηκε το πληρέστερο σχήμα διάγνωσης, εφαρμογής διδακτικής παρέμβασης και αξιολόγησης της μεταβολής της εννοιολογικής κατανόησης. Στην υδροστατική πίεση και στον στατικό ηλεκτρισμό, τα διαγνωστικά ευρήματα αξιοποιήθηκαν για τον σχεδιασμό και πρόταση στοχευμένων διδακτικών παρεμβάσεων.Η διαγνωστική διερεύνηση δεν αντιμετωπίζεται ως απλή μέτρηση της επίδοσης των μαθητών, αλλά ως βασική προϋπόθεση του διδακτικού σχεδιασμού. Οι μη επιστημονικά αποδεκτές απαντήσεις δεν θεωρούνται όλες ισοδύναμες, καθώς μπορεί να εκφράζουν μια εδραιωμένη εναλλακτική ιδέα, έλλειψη γνώσης, αβεβαιότητα ή ασυνέπεια ανάμεσα στην επιλογή και στην αιτιολόγηση. Η διάκριση αυτή επιτρέπει τον σχεδιασμό στοχευμένων μορφών διδακτικής υποστήριξης και συνδέει άμεσα τη διάγνωση με τις πραγματικές ανάγκες των μαθητών.Στο πλαίσιο του δεύτερου ερευνητικού άξονα εξετάζονται προσεγγίσεις που επιδιώκουν την ανανέωση της μαθησιακής εμπειρίας και την ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής. Η ανεστραμμένη τάξη αξιοποιείται ως τρόπος αναδιοργάνωσης του διδακτικού χρόνου, ώστε η αρχική επαφή με μέρος του περιεχομένου να πραγματοποιείται εκτός της σχολικής αίθουσας και ο χρόνος μέσα στην τάξη να διατίθεται για συζήτηση, πειραματισμό, συνεργασία, αιτιολόγηση και εφαρμογή.Παράλληλα, μορφές παιγνιώδους, βιωματικής και συνεργατικής μάθησης, όπως το εκπαιδευτικό δωμάτιο απόδρασης και ο γρίφος της «ταχυδρομικής κάρτας», συνδέουν τη Φυσική με τη φαντασία, την αναζήτηση, την επίλυση προβλημάτων και την πειραματική διαδικασία. Οι δραστηριότητες αυτές δεν αντιμετωπίζονται ως ένα ευχάριστο διάλειμμα από τη διδασκαλία, αλλά ως οργανικό μέρος μιας μαθησιακής διαδικασίας που επιδιώκει να ενισχύσει την περιέργεια, τη συνεργασία και την ενεργό εμπλοκή των μαθητών.Η Τεχνητή Νοημοσύνη εξετάζεται ως ένα σύγχρονο εργαλείο που μπορεί να υποστηρίξει τη μαθησιακή διαδικασία, προσφέροντας άμεση ανατροφοδότηση, διαλογική αλληλεπίδραση και δυνατότητες εξατομικευμένης διερεύνησης. Η σχετική έρευνα διερευνά τις απόψεις μαθητών και εκπαιδευτικών αναφορικά με την εξοικείωση, τη χρήση, τη χρησιμότητα, την αξιοπιστία και τις ηθικές προϋποθέσεις της εκπαιδευτικής αξιοποίησης του ChatGPT. Η χρήση του δεν αντιμετωπίζεται ως υποκατάστατο του εκπαιδευτικού, αλλά ως συμπληρωματικό εργαλείο μέσα σε ένα παιδαγωγικά οργανωμένο μαθησιακό περιβάλλον.Οι δύο ερευνητικοί άξονες συναντώνται σε μια κοινή παιδαγωγική λογική: τη μετάβαση από τον μαθητή ως παθητικό αποδέκτη πληροφοριών στον μαθητή που συμμετέχει ενεργά στην οικοδόμηση της γνώσης του. Στον πρώτο άξονα, η ενεργός αυτή εμπλοκή εκφράζεται μέσα από την εξωτερίκευση των αρχικών ιδεών, την πρόβλεψη, την πειραματική διερεύνηση, την αιτιολόγηση, τη γνωστική σύγκρουση, τη συνεργασία και τον αναστοχασμό. Στον δεύτερο άξονα, η ανεστραμμένη τάξη, η Τεχνητή Νοημοσύνη και οι παιγνιώδεις και συνεργατικές δραστηριότητες διερευνώνται ως μέσα που μπορούν, υπό κατάλληλο παιδαγωγικό σχεδιασμό, να δημιουργήσουν περισσότερες ευκαιρίες αυτενέργειας, αλληλεπίδρασης και βιωματικής συμμετοχής.Με τον τρόπο αυτό, η διατριβή επιχειρεί να μετατρέψει τα ευρήματα των επιμέρους ερευνών σε μια συνεκτική και εφαρμόσιμη παιδαγωγική στρατηγική, αρκετά ευέλικτη ώστε να προσαρμόζεται σε διαφορετικές έννοιες της Φυσικής. Η διάγνωση των εναλλακτικών ιδεών συνδέεται με τον στοχευμένο διδακτικό σχεδιασμό, ενώ η προσπάθεια αναδόμησής τους συνδέεται με την ενεργό συμμετοχή, τη συνεργασία, το πείραμα και την παιδαγωγικά υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας. Ο εκπαιδευτικός διατηρεί κεντρικό ρόλο στον παιδαγωγικό σχεδιασμό, στην καθοδήγηση, στην επιστημονική εποπτεία και στην ανατροφοδότηση, ενώ η διδακτική διαδικασία εστιάζει στον μαθητή.Η σύνθεση αυτή επιχειρεί να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ της ακαδημαϊκής έρευνας και της καθημερινής διδακτικής πράξης. Παράλληλα, αναδεικνύει ότι η ανανέωση της διδασκαλίας της Φυσικής δεν εξαρτάται από την απλή εισαγωγή νέων εργαλείων, αλλά από την ένταξή τους σε ένα συνεκτικό εποικοδομητικό πλαίσιο, το οποίο ξεκινά από τις πραγματικές ιδέες και τις ανάγκες των μαθητών και καταλήγει στην ενεργό οικοδόμηση της επιστημονικής γνώσης.
περισσότερα
Περίληψη σε άλλη γλώσσα
The present doctoral dissertation aims to investigate how junior high school students’ alternative conceptions and knowledge gaps in Physics can be detected and identified, so that the resulting findings can be systematically utilized in the design of targeted instructional interventions aimed at conceptual reconstruction. At the same time, it examines contemporary teaching and technology-supported approaches that can contribute to renewing the learning experience, enhancing students’ interest, and promoting their more active participation in Physics lessons. In this way, it seeks to address the twofold problem presented in the Preface: the persistent presence of alternative conceptions and knowledge gaps concerning fundamental concepts of Physics and the reduced engagement of a significant proportion of students in the learning process.The primary objective is the systematic diagnosis of students’ alternative conceptions and knowledge gaps in selected areas of junior high school Physi ...
The present doctoral dissertation aims to investigate how junior high school students’ alternative conceptions and knowledge gaps in Physics can be detected and identified, so that the resulting findings can be systematically utilized in the design of targeted instructional interventions aimed at conceptual reconstruction. At the same time, it examines contemporary teaching and technology-supported approaches that can contribute to renewing the learning experience, enhancing students’ interest, and promoting their more active participation in Physics lessons. In this way, it seeks to address the twofold problem presented in the Preface: the persistent presence of alternative conceptions and knowledge gaps concerning fundamental concepts of Physics and the reduced engagement of a significant proportion of students in the learning process.The primary objective is the systematic diagnosis of students’ alternative conceptions and knowledge gaps in selected areas of junior high school Physics and the utilization of the findings to develop targeted instructional interventions. These interventions are based on the principles of constructivism and conceptual change and place particular emphasis on the cognitive, metacognitive, and affective dimensions of learning. Prediction, experimental investigation, justification, cognitive conflict, collaboration, and reflection constitute key elements of the learning processes under investigation. At the same time, the dissertation examines ways in which the reorganization of teaching, the utilization of modern technologies, and the integration of playful and collaborative activities can create more opportunities for active participation and more meaningful student engagement in the learning process.The study seeks to answer the following research questions, which are organized according to the two main research strands of the dissertation:First research strand: Identification of alternative conceptions and knowledge gaps and their utilization in instructional design1.What are the main alternative conceptions and knowledge gaps of junior high school students in selected fundamental areas of Physics, specifically those concerning density and the phenomena of floating and sinking, hydrostatic pressure, and static electricity?2.How can students’ responses, justifications, and levels of confidence, as recorded through the diagnostic instruments employed, contribute to distinguishing between scientifically accepted knowledge, alternative conceptions, lack of knowledge, and uncertainty?3.How can diagnostic findings be utilized in the design of targeted constructivist instructional interventions aimed at conceptual reconstruction, and, where their effectiveness was evaluated, what changes are observed in students’ conceptual understanding?Second research strand: Enhancing interest and renewing the learning experience4.How do students and, where examined, teachers evaluate the usefulness, acceptance, reliability, and pedagogical potential of contemporary teaching and technology-supported approaches, such as the flipped classroom, Artificial Intelligence, and playful and collaborative activities?5.How can these approaches contribute to creating conditions for greater student initiative, collaboration, experiential activity, and active participation in the learning process, while maintaining the central pedagogical role of the teacher?By addressing these questions, the present study seeks to contribute both to understanding the importance of diagnosing alternative conceptions and knowledge gaps for instructional design and to developing proposals for improving Physics teaching. At the same time, it seeks to investigate the potential of contemporary teaching and technology-supported approaches to renew the learning experience and enhance students’ active participation. The findings may provide useful guidance for teachers, researchers, curriculum developers, and educational policymakers, with the aim of contributing to the creation of learning environments that are more closely oriented toward students’ actual cognitive needs and active engagement.The dissertation is organized around two interconnected research strands. The first concerns the diagnosis of students’ alternative conceptions and knowledge gaps and the utilization of the findings to design interventions that can support their conceptual reconstruction. The second concerns the investigation of teaching and technology-supported approaches that can enhance students’ interest, active participation, and more positive relationship with Physics as a school subject.These two strands are not treated as independent directions. On the contrary, they are based on the assumption that conceptual change is difficult when students remain passive recipients of information and that active, experiential, and collaborative engagement can create more favorable conditions for the externalization, testing, and reconstruction of their initial conceptions. The common denominator of the two strands is, therefore, the transition from the passive reception of knowledge to students’ active cognitive engagement.Within the framework of the first research strand, three challenging and conceptually dense areas of junior high school Physics are examined, namely density and the phenomena of floating and sinking, hydrostatic pressure, and static electricity. In these areas, diagnostic instruments were developed and implemented, specific alternative conceptions and knowledge gaps were recorded, and instructional interventions were designed and formulated according to students’ needs and the particular characteristics of each subject area. In the case of density, the most comprehensive sequence was followed, comprising diagnosis, implementation of an instructional intervention, and evaluation of changes in conceptual understanding. In the cases of hydrostatic pressure and static electricity, the diagnostic findings were utilized to design and propose targeted instructional interventions.Diagnostic investigation is not regarded as a mere measurement of students’ performance but as a fundamental prerequisite for instructional design. Responses that are not scientifically accepted are not all considered equivalent, as they may reflect an established alternative conception, a lack of knowledge, uncertainty, or inconsistency between the selected answer and its justification. This distinction enables the design of targeted forms of instructional support and directly connects diagnosis with students’ actual needs.Within the framework of the second research strand, approaches aimed at renewing the learning experience and enhancing active participation are examined. The flipped classroom is employed as a means of reorganizing instructional time, so that students’ initial exposure to part of the content takes place outside the classroom, while classroom time is devoted to discussion, experimentation, collaboration, justification, and application.At the same time, forms of playful, experiential, and collaborative learning, such as the educational escape room and the “postcard” puzzle, connect Physics with imagination, exploration, problem-solving, and experimental procedures. These activities are not regarded as a pleasant break from teaching but as an integral part of a learning process that seeks to enhance students’ curiosity, collaboration, and active engagement.Artificial Intelligence is examined as a contemporary tool that can support the learning process by providing immediate feedback, dialogic interaction, and opportunities for individualized exploration. The relevant research investigates students’ and teachers’ views regarding familiarity with, use of, usefulness, reliability, and ethical requirements for the educational utilization of ChatGPT. Its use is not regarded as a substitute for the teacher but as a complementary tool within a pedagogically structured learning environment.The two research strands converge on a common pedagogical rationale: the transition from students as passive recipients of information to students who actively participate in the construction of their own knowledge. In the first strand, this active engagement is expressed through the externalization of initial conceptions, prediction, experimental investigation, justification, cognitive conflict, collaboration, and reflection. In the second strand, the flipped classroom, Artificial Intelligence, and playful and collaborative activities are investigated as means that, under appropriate pedagogical design, can create more opportunities for student initiative, interaction, and experiential participation.In this way, the dissertation seeks to transform the findings of the individual studies into a coherent and applicable pedagogical strategy that is sufficiently flexible to be adapted to different Physics concepts. The diagnosis of alternative conceptions is linked to targeted instructional design, while efforts toward their reconstruction are associated with active participation, collaboration, experimentation, and the pedagogically responsible use of technology. The teacher retains a central role in pedagogical design, guidance, scientific supervision, and feedback, while the instructional process remains student-centered.This synthesis seeks to bridge the gap between academic research and everyday teaching practice. At the same time, it highlights that the renewal of Physics teaching does not depend on the mere introduction of new tools but on their integration into a coherent constructivist framework, which begins with students’ actual conceptions and needs and culminates in the active construction of scientific knowledge.
περισσότερα