Περίληψη
Η ενεργειακή ένδεια αναδεικνύεται σε μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές, χωρικές και πολιτικές προκλήσεις στην Ευρώπη καθώς υποβαθμίζει τις συνθήκες διαβίωσης, υπονομεύει τη δημόσια υγεία, περιορίζει την κοινωνική συνοχή και αποτελεί τροχοπέδη για μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση. Μολονότι η σχετική βιβλιογραφία διευρύνεται διαρκώς, η υφιστάμενη έρευνα εξακολουθεί συχνά να επικεντρώνεται σε μεμονωμένους δείκτες εισοδήματος, ενεργειακών δαπανών ή αυτοαναφερόμενης αποστέρησης αδυνατώντας να αποτυπώσει το σύνολο των προσδιοριστικών παραγόντων που καθιστούν τα νοικοκυριά και τις περιοχές ευάλωτα στην ενεργειακή ένδεια. Η παρούσα διδακτορική διατριβή φιλοδοξεί να γεφυρώσει το υφιστάμενο βιβλιογραφικό κενό, μετατοπίζοντας το ερευνητικό επίκεντρο από τη στατική μέτρηση της ενεργειακής ένδειας σε μια χωρικά διαφοροποιημένη και πολυδιάστατη αποτίμηση της ενεργειακής ευπάθειας. Σκοπός της διατριβής αποτελεί η ανάπτυξη ενός σύνθετου δείκτη για την ποσοτικοποίηση, τη χαρτογραφική αποτύπωση και τη συ ...
Η ενεργειακή ένδεια αναδεικνύεται σε μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές, χωρικές και πολιτικές προκλήσεις στην Ευρώπη καθώς υποβαθμίζει τις συνθήκες διαβίωσης, υπονομεύει τη δημόσια υγεία, περιορίζει την κοινωνική συνοχή και αποτελεί τροχοπέδη για μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση. Μολονότι η σχετική βιβλιογραφία διευρύνεται διαρκώς, η υφιστάμενη έρευνα εξακολουθεί συχνά να επικεντρώνεται σε μεμονωμένους δείκτες εισοδήματος, ενεργειακών δαπανών ή αυτοαναφερόμενης αποστέρησης αδυνατώντας να αποτυπώσει το σύνολο των προσδιοριστικών παραγόντων που καθιστούν τα νοικοκυριά και τις περιοχές ευάλωτα στην ενεργειακή ένδεια. Η παρούσα διδακτορική διατριβή φιλοδοξεί να γεφυρώσει το υφιστάμενο βιβλιογραφικό κενό, μετατοπίζοντας το ερευνητικό επίκεντρο από τη στατική μέτρηση της ενεργειακής ένδειας σε μια χωρικά διαφοροποιημένη και πολυδιάστατη αποτίμηση της ενεργειακής ευπάθειας. Σκοπός της διατριβής αποτελεί η ανάπτυξη ενός σύνθετου δείκτη για την ποσοτικοποίηση, τη χαρτογραφική αποτύπωση και τη συγκριτική αξιολόγηση των επιπέδων ενεργειακής ευπάθειας των κρατών-μελών της ΕΕ. Πιο συγκεκριμένα, η παρούσα διατριβή επιχειρεί να διερευνήσει τη διαχρονική εξέλιξη και τη χωρική κατανομή της ενεργειακής ευπάθειας στον ευρωπαϊκό χώρο. Παράλληλα, αναλύει τον βαθμό συμβολής των επιμέρους θεματικών διαστάσεων στη διαμόρφωσή της καθώς και τη σταθερότητα της κατάταξης των χωρών υπό εναλλακτικά σχήματα στάθμισης. Η εμπειρική ανάλυση εστιάζει στην ΕΕ-27 (σε εθνικό επίπεδο) κατά τη δεκαετία 2010–2020, εξετάζοντας αναλυτικότερα τρία έτη (2010, 2015, 2020). Εννοιολογικά, η ευπάθεια ορίζεται ως το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης τριών συνιστωσών (της έκθεσης, της ευαισθησίας και της προσαρμοστικής ικανότητας). Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει τον εντοπισμό δυνητικών κινδύνων, διακρατικών ανισοτήτων και χωρικών συγκεντρώσεων στοιχεία τα οποία δεν καθίστανται άμεσα ορατά μέσω των συμβατικών μεθόδων μέτρησης. Η χαρτογραφική ανάλυση βασίζεται σε τεταρτημόρια, κατατάξεις, μεταβάσεις μεταξύ ζωνών ευπάθειας και μέσους ετήσιους ρυθμούς μεταβολής ώστε να αποτυπώνονται τόσο η σταθερότητα όσο και η δυναμική των αναδυόμενων χωρικών προτύπων. Κατ' αυτόν τον τρόπο, η παρούσα διατριβή λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην ποσοτική μέτρηση της ευπάθειας, τον χωρικό σχεδιασμό και το ευρύτερο αίτημα της ενεργειακής δικαιοσύνης στην Ευρώπη. Σε μεθοδολογικό επίπεδο, η διατριβή συγκροτεί ένα ιεραρχικό πλαίσιο σύνθετων δεικτών που δομείται σε πέντε διακριτές θεματικές διαστάσεις: την οικονομική, την κτιριακή, την κοινωνική, την πολιτική-κανονιστική και την κλιματική-χωρική ευπάθεια. Το εμπειρικό σκέλος της ανάλυσης αντλεί εναρμονισμένα δευτερογενή δεδομένα από τη Eurostat, την EU-SILC, καθώς και από συμπληρωματικές ευρωπαϊκές και διεθνείς βάσεις. Το παραγόμενο σύνολο δεδομένων καλύπτει ένα ευρύ φάσμα μεταβλητών εισοδήματος, απασχόλησης, κοινωνικής προστασίας, στεγαστικών συνθηκών, ενεργειακών δαπανών, θεσμικής ικανότητας και κλιματικής έκθεσης. Πριν από την τελική τους σύνθεση, οι επιμέρους δείκτες ελέγχονται για ακραίες τιμές, οι οποίες διατηρούνται χωρίς αντικατάσταση, και υποβάλλονται σε προσαρμογή της κατευθυντικότητάς τους ως προς την επιδείνωση της ευπάθειας και σε κανονικοποίηση Min–Max. Η τελική σύνθεση πραγματοποιείται ιεραρχικά: από τους υποδείκτες στις θεματικές κατηγορίες έπειτα στις θεματικές διαστάσεις και εν τέλει στον συγκεντρωτικό δείκτη. Ως βασικό σενάριο εφαρμόζεται η ισοβαρής στάθμιση ενώ η μέθοδος Shannon Entropy χρησιμοποιείται ως εναλλακτικό σχήμα για τον έλεγχο ευαισθησίας και της μεθοδολογικής ανθεκτικότητας. Τα ευρήματα αναδεικνύουν μια επίμονη και άνιση γεωγραφία ευπάθειας στην ενεργειακή ένδεια. Η οικονομική και η κτιριακή ευπάθεια συγκεντρώνονται κυρίως στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη ενώ η κοινωνική ευπάθεια εμφανίζει πιο σύνθετα πρότυπα με εντονότερες πιέσεις στον Ευρωπαϊκό Νότο. Η πολιτική και κανονιστική ευπάθεια παραμένει υψηλότερη σε νότια και κεντροανατολικά κράτη. Η κλιματική και χωρική ευπάθεια αναδεικνύει ιδιαίτερα τον Ευρωπαϊκό Νότο, λόγω αυξημένης έκθεσης στη θερμική καταπόνηση και σε γεωγραφικούς περιορισμούς. Συνολικά, ο VULEPOV κατατάσσει χώρες όπως η Βουλγαρία, η Ελλάδα, η Κροατία, η Κύπρος, η Ρουμανία, η Ουγγαρία και η Λιθουανία στις περισσότερο ευάλωτες ενώ χώρες της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης εμφανίζονται ως περισσότερο ανθεκτικές. Σε θεωρητικό επίπεδο, η διατριβή συμβάλλει στη διεύρυνση της έννοιας της ενεργειακής ευπάθειας, η οποία προσεγγίζεται πλέον ως μια δυναμική, πολυδιάστατη και χωρικά εξαρτώμενη συνθήκη. Μεθοδολογικά, προτείνει ένα πλήρως τεκμηριωμένο πλαίσιο αποτίμησης ικανό να εφαρμοστεί σε διακρατικές αναλύσεις. Σε επίπεδο πολιτικής, παρέχει ένα τεκμηριωμένο εργαλείο εντοπισμού ευάλωτων χωρικών ενοτήτων, ιεράρχησης παρεμβάσεων και υποστήριξης μιας κοινωνικά δίκαιης ενεργειακής μετάβασης.
περισσότερα
Περίληψη σε άλλη γλώσσα
Energy poverty is a persistent and spatially uneven problem for the European Union, with important consequences for social cohesion, public health, housing quality, environmental sustainability and the justice of the energy transition. Traditionally, the phenomenon has been analysed through indicators of income deprivation, energy expenditure or self-reported inability to heat the home. Such approaches, however, provide only a partial representation of the wider conditions exposing households and territories to energy deprivation. This dissertation tackles this problem by moving the analytical focus from the static measurement of energy poverty to the multidimensional assessment of vulnerability to energy poverty. The main research gap is the lack of an integrated, spatially explicit and comparative framework able to capture the economic, housing, social, institutional and climatic drivers that shape vulnerability across EU Member States. The primary objective of this dissertation is t ...
Energy poverty is a persistent and spatially uneven problem for the European Union, with important consequences for social cohesion, public health, housing quality, environmental sustainability and the justice of the energy transition. Traditionally, the phenomenon has been analysed through indicators of income deprivation, energy expenditure or self-reported inability to heat the home. Such approaches, however, provide only a partial representation of the wider conditions exposing households and territories to energy deprivation. This dissertation tackles this problem by moving the analytical focus from the static measurement of energy poverty to the multidimensional assessment of vulnerability to energy poverty. The main research gap is the lack of an integrated, spatially explicit and comparative framework able to capture the economic, housing, social, institutional and climatic drivers that shape vulnerability across EU Member States. The primary objective of this dissertation is to develop and apply a composite index for quantifying, spatially mapping, and evaluating energy poverty vulnerability in the European Union. More specifically, the research examines how vulnerability evolves over time, how it is distributed across Member States, whether distinct geographical patterns emerge, and to what extent the resulting classifications remain robust under alternative weighting schemes. The empirical analysis focuses on the EU-27 at the national scale over the period 2010–2020, with particular attention to the years 2010, 2015, and 2020 for comparative mapping and ranking. Methodologically, the dissertation constructs a hierarchical composite indicator, VULEPOV, based on five thematic dimensions: economic vulnerability, building vulnerability, social vulnerability, political/regulatory vulnerability, and climate-spatial vulnerability. The analysis draws on harmonised secondary data from Eurostat, EU-SILC and complementary European and international databases covering household conditions, income, employment, housing quality, energy systems, social protection, policy capacity and climatic pressures. Outliers are identified and retained without replacement; directionality adjustment and min–max normalisation follow. Aggregation proceeds hierarchically from individual sub-indicators to thematic categories, thematic dimensions and the final composite index. Equal weighting is used as the baseline scenario, while Shannon Entropy weighting is employed as an alternative scenario to test the sensitivity and methodological robustness of the results. Additional robustness checks include comparisons of scores, rankings, quartile transitions and spatial classifications. The findings suggest a persistent uneven geography of vulnerability to energy poverty across the EU-27. Economic and building vulnerability is concentrated mainly in Central and Eastern Europe, while social vulnerability shows more mixed patterns, with renewed pressures in Southern Europe. Southern and Central-Eastern contexts are still more vulnerable to political and regulatory shocks, indicating a weaker institutional capacity and protection mechanisms. Climate and spatial vulnerability increasingly affects Southern Europe due to stronger exposure to heat and territorial constraints. Overall, the composite energy vulnerability indicator (VULEPOV) identifies Bulgaria, Greece, Croatia, Cyprus, Romania, Hungary and Lithuania as highly vulnerable, while Northern and Western European countries form a more resilient group. Although alternative weighting affects some intermediate values and borderline classifications, the core spatial patterns remain stable, confirming the robustness of the composite index. The dissertation contributes theoretically by advancing the concept of energy vulnerability as a dynamic, multidimensional and spatially embedded condition. Methodologically, it proposes a transparent and replicable composite-index framework for comparative European analysis. From a policy perspective, it provides an evidence-based tool for identifying vulnerable territories, prioritising targeted interventions, and supporting a socially just energy transition that reduces, rather than reproduces, socio-spatial inequalities.
περισσότερα