«Περί ασέμνων»: οι δικαστικές διώξεις της λογοτεχνίας από τη Χούντα στη Μεταπολίτευση (1969-1990)

Abstract

This PhD thesis examines the relationship between literature and censorship in Greece, with a particular focus on the period extending from Junta to the Metapolitefsi (1969-1990), and with special emphasis on the juridical category of “obscenity” (peri asemnon). The subject of this research is situated within an interdisciplinary framework that brings into critical conjunction Literary Studies and Media Studies, construing censorship not merely as a regulatory mechanism but as a complex juridico-discursive formation that operates across legal, social, and cultural registers. The primary thematic axis centers on a corpus of literary works that became enmeshed in juridical processes. These trials are approached as privileged sites of discursive production, wherein legal reasoning, aesthetic evaluation, and socially embedded norms are not only articulated but actively contested and reconfigured. As such, they foreground the contingent and historically situated boundaries of artistic freedom, public decency, and moral regulation. Within the methodological framework advanced in this PhD thesis, the literary text is conceptualized as a site of semantic and ideological contestation, in which meaning emerges through the dynamic interplay between regimes of critical reception and the institutional mechanisms that authorize and legitimize competing interpretive communities. The central argument of this thesis posits that, notwithstanding the democratization of culture conventionally associated with the Metapolitefsi, censorial practices persist, albeit in reconfigured and adaptive forms. The “moral panics” generated around the category of the “obscene” register ongoing cultural tensions surrounding sexuality, gender, and, more broadly, the articulation of social rights. Taken as a whole, the study demonstrates that obscenity trials played a constitutive role in the transformation and pluralization of the public sphere, contributing to the juridical consolidation of artistic freedom –articulated through the principle of exceptio artis– within the institutional framework of the Third Hellenic Republic.

Στην παρούσα διατριβή διερευνάται η σχέση μεταξύ λογοτεχνίας και λογοκρισίας στην Ελλάδα, από την περίοδο της Χούντας έως τη Μεταπολίτευση (1969-1990), με έμφαση στον νόμο «περί ασέμνων». Το αντικείμενο της έρευνας εντάσσεται σε ένα διεπιστημονικό πεδίο που συνδυάζει τις Λογοτεχνικές Σπουδές με τις Σπουδές Επικοινωνίας και προσεγγίζει τη λογοκρισία ως μια σύνθετη νομική, κοινωνική και πολιτισμική διαδικασία. Ο κύριος θεματικός άξονας της διατριβής επικεντρώνεται σε συγκεκριμένα λογοτεχνικά έργα, που ενεπλάκησαν σε δικαστικές περιπέτειες. Οι δίκες λειτουργούν ως προνομιακοί τόποι πραγμάτευσης νομικών επιχειρημάτων, αισθητικών κριτηρίων αλλά και κοινωνικών αντιλήψεων γύρω από την καλλιτεχνική ελευθερία, τη δημόσια αιδώ και την ηθική τάξη. Σύμφωνα με το μεθοδολογικό πλαίσιο της διατριβής, το λογοτεχνικό κείμενο αναλύεται ως ένα πεδίο σημασιολογικής αντιδικίας, στο οποίο το νόημα διαμορφώνεται μέσω της κριτικής πρόσληψης αλλά και της θεσμικής νομιμοποίησης διαφορετικών ερμηνευτικών κοινοτήτων. Το κεντρικό επιχείρημα της διατριβής είναι πως αν και η Μεταπολίτευση χαρακτηρίζεται από τον εκδημοκρατισμό της κουλτούρας, οι λογοκριτικές πρακτικές εξακολουθούν να υπάρχουν και, ταυτόχρονα, να αναπροσαρμόζονται. Οι «ηθικοί πανικοί» που δημιουργούνται γύρω από τα «άσεμνα» αποτυπώνουν τις συνεχιζόμενες πολιτισμικές εντάσεις γύρω από τη σεξουαλικότητα, το φύλο αλλά και τα κοινωνικά δικαιώματα. Συνολικά, η έρευνα καταδεικνύει ότι οι δίκες «περί ασέμνων» συνέβαλαν στον μετασχηματισμό και στον πλουραλισμό της δημόσιας σφαίρας, κατοχυρώνοντας την ελευθερία της τέχνης (exceptio artis) στην Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία.