Human nature as a foundation of political economy

Abstract

The main issue of this dissertation relates to how social and economic order emerges from the actions and interactions of individuals. This is a fundamental and enduring question in economic thought. It applies to both classical and contemporary economic theory. Nowadays, it is usually addressed through formalised analytical frameworks grounded on assumptions of rationality, equilibrium and stable preferences. The present study focuses on how this question is treated in classical political economy by critically interrogating the philosophical and anthropological foundations upon which it rests. More specifically, the dissertation demonstrates that political economy, and economic theory more generally, is deeply embedded in broader conceptions of human nature. These conceptions shape the understanding of individual motivation and conduct that decisively affect the formation of each socioeconomic context and vice versa. In this sense, the study argues that the history of economic thought can be fruitfully reconstructed as a history of evolving anthropological assumptions, out of which different accounts of political economy emerge. This argument is built around a distinctive analytical framework related to a sequential progression from conceptions of human nature to incentives to action, the limits of rationality, and the theoretical constructions of political economy. This framework serves as a critical lens through which the internal coherence and limitations of different theoretical traditions are addressed. The central research issue is the identification of the ways in which the problem of explaining stable socio-economic order through the actions of human beings who are simultaneously social and self-interested, morally responsive yet driven by passions, capable of reasoning but also systematically prone to error, is addressed in different theoretical contexts. The aim of this study is to provide a unified and critical reconstruction of key developments in political economy by situating them within their philosophical and anthropological context. In doing so, it argues that political economy should not be confined to a technical discipline concerned with markets and wealth but, rather, as an intellectual endeavour aimed at explaining how institutional arrangements that produce stable forms of social organisation are affected through a set of complex and often conflicting human motivations. The dissertation is structured in a systematic and analytically coherent manner. It consists of an introduction and four main chapters each following the proposed analytical framework before a concluding synthesis which integrates the findings and discusses their broader implications. The introductory chapter establishes the central research problem and provides the historical context. By foregrounding the, later developed, simplified assumptions about human nature, it sets the (historical) stage for an inquiry into the philosophical foundations of the classical political economy. Mobilising a methodological framework based on internal critique, each theoretical framework is reconstructed on its own terms before its internal tensions and limitations are systematically explored. As a starting point for this endeavour, the second chapter unveils the anthropological foundations of political economy by tracing the development of competing conceptions of human nature in ancient and medieval philosophy. More specifically, it considers two major intellectual traditions. The first tradition is rooted in classical Greek philosophy and later developed by medieval scholasticism. Within this tradition, human beings are conceived as inherently social and oriented toward moral development and collective flourishing. The second tradition is associated with the Sophists, Epicurean philosophy, and early modern thinkers such as Hobbes, Locke, and Mandeville. There, human behaviour is interpreted primarily through the lens of self-interest, desire, and instrumental rationality. These traditions are not treated as isolated or static. The author underlines the dynamic and interacting nature of these frameworks whose elements are recombined and transformed throughout the history of economic thought. The second chapter focuses on the work of David Hume in an effort to examine the transition from philosophical anthropology to political economy in the early modern period. Hume’s “science of man” is interpreted as a pivotal moment in this transition. It transforms earlierspeculative accounts of human nature into an empirical description grounded on observation and experience. The dissertation highlights Hume’s contribution also because it seems to offer a synthesis of the previously mentioned traditions. The issue at hand is how human behaviour can be understood as driven by passions while simultaneously being shaped by social relations and institutions. Hume’s work serves as a methodological bridge that allows a more systematic study of economic phenomena as emergent from psychological and social processes within the individualistic tradition of economic theorising. Particular emphasis is placed on the analytical depth demonstrated in the fourth and fifth chapter. In both cases, the author goes beyond standard interpretations by reconstructing Smith’s and Mill’s arguments in a systematic manner. The internal tensions arising from their respective attempts to reconcile human motivation with the requirements of political economy are critically examined. The sustained engagement with these authors reflects a serious and demanding scholarly effort, as structural limitations that are not always explicitly addressed in the literature, are brought to light. In the fourth chapter, Smith’s theoretical structure is analysed as a sophisticated synthesis of sociability and self-interest. In his framework, sympathy and the impartial spectator play a crucial role in sustaining socioeconomic order. At this point, a fundamental tension within Smith’s system is identified. The processes that generate economic prosperity, such as competition and the need for flattery, may also undermine the moral conditions considered necessary in Smith’s framework for the stability of commercial society. In the fifth chapter, Mill’s project is interpreted as an attempt to reform the liberal tradition by incorporating a richer conception of human nature. His effort to align economic systems with broader ethical goals reflects his emphasis on education, moral development, and institutional design. This study, however, demonstrates that Mill’s framework is characterised by significant tensions, particularly between his empiricist psychology and his methodological commitment topolitical economy as a deductive science. The many tensions identified in Mill’s work reveal the difficulty of reconciling a complex and socially embedded understanding of human nature with the simplifying assumptions required for formal economic analysis. In the final and concluding chapter, the conclusion is reached that political economy is better understood as a historically evolving endeavour that seeks to address the problem of social order under changing anthropological and institutional conditions. Furthermore, challenging the validity of universal and timeless assumptions in economic theory, it emphasises the fact that human nature itself is not fixed but shaped by social and economic environments. This dissertation provides a substantial and original contribution to the field of the history of economic thought by demonstrating the evolving conceptions of human nature that underlie major works in classical political economy. Emphasis is given to those authors (Adam Smith and J.S. Mill) that place the individual at the centre of their analysis. A detailed and systematic reconstruction of key theoretical frameworks is employed to show that economic doctrines should not be perceived as merely technical constructs. Rather, uncovering their relationship with broader philosophical debates on human nature is necessary for a fuller comprehension of these frameworks and the tensions they give rise to. This study ends up arguing that the individualistic tradition in political economy is inherently unstable. This is so because, during the process of explaining social order through individual behaviour, it relies on assumptions about human nature that become increasingly strained as they are extended to complicated social phenomena. This is done through a significant reinterpretation of classical political economy as a synthesis of competing intellectual traditions. In particular, the discussion on the works of Hume, Smith and Mill are shown to integrate elements of sociability and self-interest in ways thatgenerate both explanatory power and internal contradiction. It is argued that the stability of Smith’s and Mill’s frameworks depends on moral and social conditions that are themselves subject to historical change. In this sense, a dynamic dimension is introduced into the analysis of economic order. Additionally, a critical account of the limits of liberal political economy is provided in the analysis of John Stuart Mill’s work. Mill’s attempt to reconcile empirical psychology, utilitarian ethics, and economic analysis is shown to produce a series of unresolved tensions. This unveils broader difficulties in aligning a rich conception of human nature with economic theory. According to the author, human nature is an endogenous and evolving element of socio-economic systems, rather than an exogenous and fixed parameter. This challenges the universality of standard treatments and underscores the need for a more historically grounded and interdisciplinary approach to political economy. It also provides stimuli for research, particularly in relation to latest developments in behavioural economics, institutional economics, and the study of economic culture. Overall, the dissertation is an original and coherent work of scholarship. It combines philosophical, psychological, and economic analysis to provide a comprehensive reinterpretation of the foundations of political economy. As such, it contributes meaningfully to ongoing debates concerning the nature, scope, and methodology of political economy.

Η παρούσα διατριβή αποτελεί μια πρωτότυπη συμβολή στην ιστορία της οικονομικής σκέψης. Πιο συγκεκριμένα, αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζουν οι εκάστοτε αντιλήψεις περί ανθρώπινης φύσης στη διαμόρφωση των θεωρητικών πλαισίων της πολιτικής οικονομίας. Αυτό πραγματοποιείται μέσα από την ανάλυση του πως αναδύεται κοινωνική και οικονομική τάξη μέσα από τις ατομικές πράξεις και τις αλληλεπιδράσεις των ατόμων. Η μελέτη αυτή υποστηρίζει ότι οι οικονομικές θεωρίες δεν μπορούν να κατανοηθούν επαρκώς ως τεχνικά σχήματα. Για αυτόν τον λόγο προτείνει μία προσέγγιση της πολιτικής οικονομίας η οποία θεμελιώνεται επί τη βάσει βαθύτερων φιλοσοφικών και ανθρωπολογικών παραδοχών. Στο εισαγωγικό κεφάλαιο παρουσιάζεται το θεωρητικό υπόβαθρο, το ιστορικό πλαίσιο και το βασικό ερευνητικό ερώτημα. Εκεί εκφράζεται ο προβληματισμός που σχετίζεται με τη δυνατότητα εξήγησης της σταθερότητας των κοινωνικοοικονομικών δομών υπό συνθήκες περιορισμένης ορθολογικότητας και σύνθετων κινήτρων. Επιπλέον, σχολιάζεται η μεθοδολογική προσέγγιση της εσωτερικής κριτικής που επιλέχθηκε για την περάτωση του έργου. Μέσω αυτής, τα θεωρητικά σχήματα ανασυγκροτούνται στη βάση των ίδιων τους των παραδοχών και εξετάζονται ως προς τις εσωτερικές τους εντάσεις και αντιφάσεις. Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύονται οι ανθρωπολογικές βάσεις της οικονομικής σκέψης, μέσα από τη διερεύνηση δύο βασικών διανοητικών παραδόσεων. Η πρώτη εκτείνεται από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία έως τη μεσαιωνική σχολαστική σκέψη και αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως φύσει κοινωνικό και ηθικά προσανατολισμένο. Η δεύτερη γεννάται στη σκέψη των Σοφιστών, του Επίκουρου και μεταγενέστερα των Hobbes, Locke και Mandeville. Εκεί η ανθρώπινη συμπεριφορά ερμηνεύεται μέσα από το πρίσμα του συμφέροντος, της επιθυμίας και της εργαλειακής λογικής. Η διατριβή αναδεικνύει τη δυναμική αλληλεπίδραση των δύο αυτών παραδόσεων και τον τρόπο με τον οποίο ανασυντίθενται στην εξέλιξη της οικονομικής σκέψης .Στο τρίτο κεφάλαιο εξετάζεται το έργο του David Hume, το οποίο παρουσιάζεται ως καθοριστικό σημείο μετάβασης από τη φιλοσοφία περί της ανθρώπινης φύσης, στην πολιτική οικονομία. Ο Hume προσφέρει ένα εμπειρικά θεμελιωμένο πλαίσιο κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς, στο οποίο τα πάθη, οι συνήθειες και οι κοινωνικές σχέσεις διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο. Ουσιαστικά, θέτει τις βάσεις για τη συστηματική μελέτη των οικονομικών φαινομένων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα επόμενα δύο κεφάλαια, όπου αναλύονται οι προσεγγίσεις των Adam Smith και John Stuart Mill. Στο τέταρτο κεφάλαιο, η σκέψη του Smith προσεγγίζεταιως μια προσπάθεια συμφιλίωσης της κοινωνικότητας με το ατομικό συμφέρον. Έννοιες όπως η ενσυναίσθηση (sympathy) και ο αμερόληπτος παρατηρητής παίζουν καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Η ανάλυση αναδεικνύει τις εσωτερικές εντάσεις του συστήματός του Smith. Είναι σημαντικό ότι οι μηχανισμοί που προάγουν την οικονομική ανάπτυξη ενδέχεται ταυτόχρονα να υπονομεύουν τις ηθικές προϋποθέσεις της κοινωνικής σταθερότητας. Στο πέμπτο κεφάλαιο εξετάζεται το έργο του John Stuart Mill ως μια προσπάθεια αναθεώρησης της φιλελεύθερης παράδοσης. Γίνεται προσπάθεια ενσωμάτωσης μιας πιο σύνθετης και δυναμικής αντίληψης της ανθρώπινης φύσης. Δίνεται έμφαση στον ρόλο της εκπαίδευσης, της ηθικής ανάπτυξης και των θεσμών. Στην περίπτωση του Mill αναδεικνύονται οι σημαντικές μεθοδολογικές και θεωρητικές εντάσεις που προκύπτουν από την προσπάθεια συνδυασμού μιας εμπειρικής ψυχολογίας με ένα αφαιρετικό οικονομικό σχήμα. Στο τελευταίο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της διατριβής. Υποστηρίζεται ότι η πολιτική οικονομία πρέπει να εκλαμβάνεται ως μια δυναμική και ιστορικά εξελισσόμενη διαδικασία, η οποία επιχειρεί να πλαισιώσει εννοιολογικά τη σχέση των ανθρώπινων κινήτρων με τις σταθερές μορφές κοινωνικής συνεργασίας και οργάνωσης. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο γεγονός ότι η ανθρώπινη φύση δεν αποτελεί σταθερή και εξωγενή παράμετρο. Αντιθέτως, διαμορφώνεται εντός των ίδιων των κοινωνικοοικονομικών δομών. Συνολικά η διατριβή, επανασυνδέοντας την οικονομική ανάλυση με τις φιλοσοφικές ρίζες της, προσφέρει μια συστηματική και πρωτότυπη συμβολή στην κατανόηση της πολιτικής οικονομίας. Μέσα από αυτήν την ανάλυση της ανθρώπινης φύσης, αναδεικνύεται η ανάγκη για μια πιο διεπιστημονική και ιστορικά ευαίσθητη προσέγγιση της οικονομικής θεωρίας. Μια προσέγγιση ικανή να ερμηνεύσει τη σύγχρονη οικονομική πραγματικότητα.