Περίληψη
Με τον όρο «Στοιχειολατρία» αναφέρεται η μελέτη στις δοξασίες, τα έθιμα και τις εκδηλώσεις προς τα στοιχεία της φύσης, όπως είναι το νερό, η φωτιά, τα δέντρα, τα ουράνια σώματα, όπως ο ήλιος και η σελήνη, η γη, τα πετρώματα και τα στοιχειακά πνεύματα εντός τους, οι όποιες καλοποιές ή κακοποιές δυνάμεις. Εν προκειμένω το ενδιαφέρον στρέφεται στο πώς μεταστοιχειώθηκαν, ενσωματώθηκαν και επιβιώνουν στην ορθόδοξη λαϊκή θρησκευτικότητα σε συγκεκριμένο πλαίσιο χώρου και χρόνου: συγκεκριμένα την Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και τον ελλαδικό χώρο, από τον 4ο έως τον 13ο αιώνα, με μία αναφορά επίσης στην περιοχή των Ρως από τον 10ο αιώνα και μετά.Με βάση την πίστη στη δύναμη των στοιχείων ο άνθρωπος στρέφεται προς αυτά ζητώντας τη συμβολή τους για την ευτοκία των γυναικών, την υγεία των νεογνών, καθώς και το ανεμπόδιστο πέρασμα του νεκρού στον μυστηριώδη «άλλον κόσμο». Εφόσον η προστασία, η πρόληψη και η ίαση του ανθρώπου και των μελών της κοινότητας είναι το πρωτεύον, ο λαϊκός άνθρωπος θέλ ...
Με τον όρο «Στοιχειολατρία» αναφέρεται η μελέτη στις δοξασίες, τα έθιμα και τις εκδηλώσεις προς τα στοιχεία της φύσης, όπως είναι το νερό, η φωτιά, τα δέντρα, τα ουράνια σώματα, όπως ο ήλιος και η σελήνη, η γη, τα πετρώματα και τα στοιχειακά πνεύματα εντός τους, οι όποιες καλοποιές ή κακοποιές δυνάμεις. Εν προκειμένω το ενδιαφέρον στρέφεται στο πώς μεταστοιχειώθηκαν, ενσωματώθηκαν και επιβιώνουν στην ορθόδοξη λαϊκή θρησκευτικότητα σε συγκεκριμένο πλαίσιο χώρου και χρόνου: συγκεκριμένα την Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και τον ελλαδικό χώρο, από τον 4ο έως τον 13ο αιώνα, με μία αναφορά επίσης στην περιοχή των Ρως από τον 10ο αιώνα και μετά.Με βάση την πίστη στη δύναμη των στοιχείων ο άνθρωπος στρέφεται προς αυτά ζητώντας τη συμβολή τους για την ευτοκία των γυναικών, την υγεία των νεογνών, καθώς και το ανεμπόδιστο πέρασμα του νεκρού στον μυστηριώδη «άλλον κόσμο». Εφόσον η προστασία, η πρόληψη και η ίαση του ανθρώπου και των μελών της κοινότητας είναι το πρωτεύον, ο λαϊκός άνθρωπος θέλοντας να επικαλεστεί τα προαναφερθέντα στοιχεία της φύσης επικοινωνούσε με αυτά μέσα από τις τελετουργικές πρακτικές των δομημένων διαβατηρίων εθίμων με στόχο να προστατεύσει το άτομο και την κοινότητα από τους κινδύνους που περιλαμβάνει η περίοδος της μετάβασης. Έτσι στην περίπτωση της γης, πρόκειται για τη ζωογόνο δύναμη στα έθιμα της γεννήσεως που με τις μιμητικές πράξεις συμπαθητικής μαγείας βοηθά στην ευτοκία. Στον θάνατο είναι η μητέρα-γη που υποδέχεται στα σπλάχνα της τον νεκρό κι είναι αυτή που επικαλούνται στο πλαίσιο γονιμικών εθίμων για την επούλωση του κακού με την ευκαρπία. Ο ήλιος και σελήνη, ανθρωπόμορφος ο πρώτος αλλά και συνδεδεμένος με τον Χριστό, ζωόμορφη η δεύτερη, συνδέονται με τη γαλουχία. Το νερό έχει το διττό του ρόλο: μαγεύει και παρασύρει με τα ξωτικά του, αλλά καθαρίζει κυριολεκτικά και ιδεολογικά προστατεύοντας από την επαφή με τον μεθοριακό χώρο της μιαρότητας. Όπως και η φωτιά, είναι επίσης το όριο ανάμεσα στον χώρο των ζωντανών και των νεκρών στη γεωγραφία του «Κάτω Κόσμου». Τα προϊόντα των δέντρων δίνουν φάρμακα που διευκολύνουν την αναπαραγωγική ικανότητα, αλλά και αντισυλληπτικά, είναι αυτά που συνδέονται με τη γονιμότητα συμβολικά ως φέροντα καρπό, μα είναι και χώρος όπου ζουν νεκροδαίμονες. Πρόκειται για μία λαογραφική μελέτη, μία συνάντηση της Λαογραφίας και των λαογραφικών και ανθρωπολογικών θεωριών με τις ιστορικές πηγές και τα αρχαιολογικά ευρήματα των βυζαντινών χρόνων. Μελετώντας για κάθε στοιχείο της φύσης ξεχωριστά τα έθιμα αντιστοίχως της γέννησης πρώτα και του θανάτου έπειτα, επίσης τις λαϊκές αντιλήψεις και τη νοοτροπία πίσω από αυτά, σκοπό έχει η μελέτη να αντλήσει περισσότερες πληροφορίες για τον απλό άνθρωπο των βυζαντινών χρόνων, τη σχέση του με το περιβάλλον, καθώς και τη δημιουργικότητά του.
περισσότερα
Περίληψη σε άλλη γλώσσα
In the present study, the worship of the elements of nature as a term denotes the system of beliefs, customs, and ritual practices addressed to elemental entities such as water, fire, trees, celestial bodies -specifically the sun and moon- the earth and the stones, as well as the various benevolent or malevolent forces residing within them. In this context, the study explores the mechanisms through which these elements were transformed, integrated, and preserved within Orthodox folk religiosity across a defined spatial and temporal setting: namely, Constantinople, Asia Minor, and the Greek territory from the 4th to the 13th centuries, with an additional reference to the land of the Rus people from the 10th century onward.Driven by a foundational belief in the power of these natural elements, communities sought their intervention in order to ensure safe childbirth and the infant’s health, as well as the unhindered transition of the deceased into the mysterious realm of the afterlife. In ...
In the present study, the worship of the elements of nature as a term denotes the system of beliefs, customs, and ritual practices addressed to elemental entities such as water, fire, trees, celestial bodies -specifically the sun and moon- the earth and the stones, as well as the various benevolent or malevolent forces residing within them. In this context, the study explores the mechanisms through which these elements were transformed, integrated, and preserved within Orthodox folk religiosity across a defined spatial and temporal setting: namely, Constantinople, Asia Minor, and the Greek territory from the 4th to the 13th centuries, with an additional reference to the land of the Rus people from the 10th century onward.Driven by a foundational belief in the power of these natural elements, communities sought their intervention in order to ensure safe childbirth and the infant’s health, as well as the unhindered transition of the deceased into the mysterious realm of the afterlife. Insofar as the protection, prevention, and healing of the individual and the collective were of prime importance, people communed with the aforementioned elements through rituals and structured rite of passage customs designed to safeguard the community against dangers localized within the liminal space transition.Thus, in birth customs, the earth represents a life-giving force, facilitating an easy delivery through mimetic acts of sympathetic magic. In the context of death, it is Mother-Earth who welcomes the deceased into her womb. Moreover, she is invoked during fertility rituals to remedy misfortune through the gift of a bountiful harvest. The sun and the moon -the former anthropomorphic, yet also linked to Christ, the latter zoomorphic- are associated with lactation. Water plays a dual role: it enchants and lures through its residing spirits, but akin to fire, it also purifies both literally and ideologically, purging the liminal realm of impurity. In addition, within the geography of the Underworld, it marks the boundary between the world of the living and that of the dead. Tree products provide fertility remedies as well as contraceptives, and are symbolically linked to fecundity as bearers of fruit, yet trees also serve as the dwelling places of malevolent spirits of the dead.The present study constitutes a folkloric research, situated at the nexus of folklore methodology, anthropological theory, historiographical sources, and archaeological data from the Byzantine era. By analyzing the birth and death customs associated to each natural element, alongside the underlying folk cosmological beliefs and mentalities, this study aims to glean deeper insights into the everyday lives of ordinary people of the Byzantine era, their relationships with nature, and their cultural creativity.
περισσότερα