Η Σάμος κατά τους μέσους και ύστερους βυζαντινούς χρόνους: αρχαιολογική, ιστορική και τοπογραφική μελέτη με χρήση GIS (Γεωγραφικών Πληροφοριακών Συστημάτων) και αρχαιομετρικών μεθόδων

Abstract

This doctoral dissertation examines the history, archaeology, and topography of Samos during the Transitional Centuries and the Middle and Late Byzantine periods. The main objective of the research is to investigate the organization and development of the Samian landscape, with particular interest in the organization of defence, settlement patterns, and agricultural production. To this end, the material remains of the period were studied, with particular reference to fortifications, monasteries, and settlement remains, while the city of Samos, which served as the Byzantine capital of the island, was examined as a whole. Historical and topographical information was also incorporated, together with archaeological data derived from field research and the study of the existing bibliography. The data were organized and analysed using Geographic Information Systems (GIS), allowing for the creation of thematic maps and the investigation of relationships between monuments, the natural environment, and communication and settlement networks. In this way, an attempt was made to reconstruct and interpret the spatial organization of the island during the Byzantine period. In addition, archaeometric analyses of mortar samples from selected monuments were conducted in order to investigate their composition and construction technology, as well as to clarify questions concerning their use and dating. Overall, the dissertation seeks to synthesize archaeological, historical, topographical, and archaeometric data in order to contribute to a more comprehensive understanding of the organization, settlement patterns, defensive structure, and historical development of the Samian landscape during the Transitional Centuries and the Middle and Late Byzantine periods.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει την ιστορία, την αρχαιολογία και την τοπογραφία της Σάμου κατά τους μεταβατικούς αιώνες και τους μέσους και ύστερους βυζαντινούς χρόνους. Κεντρικός στόχος της έρευνας είναι η διερεύνηση της οργάνωσης και της εξέλιξης του σαμιακού χώρου, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την οργάνωση της άμυνας, την κατοίκηση και την αγροτική παραγωγή. Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων μελετήθηκαν τα υλικά κατάλοιπα της περιόδου, με ιδιαίτερη αναφορά στις οχυρώσεις, τα μοναστήρια και τα οικιστικά κατάλοιπα, ενώ εξετάστηκε συνολικά και η πόλη της Σάμου, η οποία αποτέλεσε τη βυζαντινή πρωτεύουσα του νησιού. Παράλληλα, αξιοποιήθηκαν ιστορικές και τοπογραφικές πληροφορίες, καθώς και αρχαιολογικά δεδομένα που προέκυψαν από την επιτόπια έρευνα και τη μελέτη της υπάρχουσας βιβλιογραφίας. Τα δεδομένα οργανώθηκαν και αναλύθηκαν με τη χρήση Γεωγραφικών Πληροφοριακών Συστημάτων (GIS), επιτρέποντας τη δημιουργία θεματικών χαρτών και τη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ των μνημείων, του φυσικού περιβάλλοντος και των δικτύων επικοινωνίας και κατοίκησης. Με τον τρόπο αυτό επιχειρήθηκε η ανασύσταση και ερμηνεία της χωρικής οργάνωσης του νησιού κατά τη βυζαντινή περίοδο. Συμπληρωματικά, πραγματοποιήθηκαν αρχαιομετρικές αναλύσεις κονιαμάτων από επιλεγμένα μνημεία, με στόχο τη διερεύνηση της σύστασης και της τεχνολογίας κατασκευής τους, καθώς και την αποσαφήνιση ερωτημάτων που αφορούν τη χρήση και τη χρονολόγησή τους. Συνολικά, η διατριβή επιχειρεί να συνθέσει τα αρχαιολογικά, ιστορικά, τοπογραφικά και αρχαιομετρικά δεδομένα, προκειμένου να συμβάλει στην πληρέστερη κατανόηση της οργάνωσης, της κατοίκησης, της αμυντικής δομής και της ιστορικής εξέλιξης του σαμιακού χώρου κατά τους μεταβατικούς, μέσους και ύστερους βυζαντινούς χρόνους.