Η διοικητική και δικαστική μεταρρύθμιση του Μουχάμμαντ Άλη

Abstract

This doctoral dissertation examines the administrative and judicial reforms introduced in Egypt during the reign of Muḥammad ʿAlī (1805–1848) and treats them as a key stage in the formation of the modern Egyptian state. Its central argument is that these reforms were not isolated measures, but part of a coherent programme of state reconstruction that reshaped the exercise of power, redefined the relationship between state and society, and created the conditions for a more effective administrative and judicial order.The study places these developments in the institutional and political context of late Ottoman Egypt, with particular attention to the crisis of the traditional order, the withdrawal of the French forces, the elimination of the Mamluks, and the consolidation of Muḥammad ʿAlī’s rule. This transition produced a new model of state organisation that combined major change with institutional continuity.Special attention is given to the administrative reforms, especially the abolition of the iltizām system, the reorganisation of administration through the Dīwān al-Maṣlaḥa and the Majlis al-Aḥkām, and the educational policy linked to the transformation of al-Azhar. The dissertation also examines the effects of these reforms on the Egyptian countryside and economy, particularly through the concentration of public revenues and the strengthening of central control.Judicial reform lies at the heart of the analysis. The study examines the qāḍī, the Hanafi legal tradition, the sijillāt, the institutions of mazālim, siyāsa, and waqf, and the development of al-siyāsa al-sharʿiyya. It shows that Muḥammad ʿAlī did not seek to abolish Islamic law, but to reshape its operation by strengthening state judicial authority and creating new institutions.The dissertation also traces the emergence of a new Egyptian judiciary through the restriction of the qāḍī’s jurisdiction, the redefinition of the role of the ʿulamāʾ, the state monopolisation of criminal justice, the development of the Siyāsa Majālis, and the reorganisation of evidentiary and criminal procedure. Overall, it argues that Muḥammad ʿAlī’s reign marked the decisive transition from late Ottoman provincial administration to the modern Egyptian state.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τις διοικητικές και δικαστικές μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν στην Αίγυπτο κατά τη διακυβέρνηση του Μουχάμμαντ Άλη (1805–1848) και τις αντιμετωπίζει ως βασικό σταθμό στη συγκρότηση του σύγχρονου αιγυπτιακού κράτους. Η κεντρική της θέση είναι ότι οι μεταρρυθμίσεις αυτές δεν είχαν αποσπασματικό χαρακτήρα, αλλά εντάχθηκαν σε ένα συνεκτικό πρόγραμμα κρατικής ανασυγκρότησης, το οποίο αναμόρφωσε τους μηχανισμούς άσκησης της εξουσίας, επανακαθόρισε τη σχέση κράτους και κοινωνίας και δημιούργησε τις προϋποθέσεις για έναν πιο αποτελεσματικό διοικητικό και δικαστικό μηχανισμό.Η έρευνα τοποθετεί τις εξελίξεις αυτές στο θεσμικό και πολιτικό περιβάλλον της ύστερης οθωμανικής Αιγύπτου, με έμφαση στην κρίση του παραδοσιακού συστήματος εξουσίας, την αποχώρηση των γαλλικών στρατευμάτων, την εξουδετέρωση των Μαμελούκων και την εδραίωση της κυριαρχίας του Μουχάμμαντ Άλη. Η μετάβαση αυτή οδήγησε στη διαμόρφωση ενός νέου τύπου κρατικής οργάνωσης, που συνδύασε βαθιές τομές με στοιχεία θεσμικής συνέχειας.Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις διοικητικές μεταρρυθμίσεις, όπως η κατάργηση του ιλτιζάμ, η αναδιοργάνωση της διοίκησης μέσω του διβανίου αλ-μασλάχα και του μαΐλις αλ-ακχάμ, καθώς και η εκπαιδευτική πολιτική που συνδέθηκε με τον μετασχηματισμό του αλ-Άζχαρ. Η διατριβή εξετάζει επίσης τις επιπτώσεις αυτών των αλλαγών στην αιγυπτιακή ύπαιθρο και στην οικονομία, ιδίως μέσα από τη συγκέντρωση των δημόσιων πόρων και την ενίσχυση του κεντρικού ελέγχου.Η δικαστική μεταρρύθμιση αποτελεί βασικό άξονα της μελέτης. Αναλύονται η λειτουργία του καδή, η Χαναφική νομική παράδοση, τα σιτζιλάτ, οι θεσμοί των μαζαλίμ, της σιγιάσα και των βακουφίων, καθώς και η εξέλιξη της αλ-σιγιάσα αλ-σαρία. Η έρευνα δείχνει ότι ο Μουχάμμαντ Άλη δεν επιδίωξε να καταργήσει την ισλαμική νομική παράδοση, αλλά να μετασχηματίσει τη λειτουργία της, ενισχύοντας την κρατική δικαιοδοσία και δημιουργώντας νέες δικαστικές δομές.Τέλος, η μελέτη αναδεικνύει τη διαμόρφωση μιας νέας αιγυπτιακής δικαιοσύνης μέσα από τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων του καδή, τον αναπροσδιορισμό του ρόλου των ουλεμάδων, την κρατικοποίηση της ποινικής λειτουργίας, την ανάπτυξη των σιγιάσα μαγιάλις και την αναδιοργάνωση της αποδεικτικής και ποινικής διαδικασίας. Συνολικά, καταλήγει ότι η περίοδος του Μουχάμμαντ Άλη αποτέλεσε το καθοριστικό σημείο μετάβασης από την ύστερη οθωμανική διοίκηση προς τη συγκρότηση του σύγχρονου αιγυπτιακού κράτους.