Fonctions du toxique et facteurs spécifiques de changement psychothérapeutique chez les adolescents et jeunes adultes usagers des drogues

Abstract

The thesis presented here contributes to research aimed at understanding and gaining deeper insight into the origins, development, and dynamics of the psychopathology of substance abuse. The research hypothesis posits that the choice to use drugs for the sake of immediate pleasure constitutes the central factor in the psychic dynamics of addicted patients, regardless of differences in their personality organization. This choice is assumed to lie at the root of their "toxic strategy," enabling them to manage psychic tensions through a process of self-healing. The objective is thus to identify the toxic strategy at work in the treatment of addicted patients and to recognize its various forms of expression. The aim is to better understand how reliance on a real, omnipotent, inanimate, and extra-psychic agent—such as a drug—tends to obscure psychic traces and sustain a defensive system that, among other things, abolishes any therapeutic relationship that might otherwise be established. What is specific to this clinical context, therefore, is not the drug object itself (the toxic substance), its effects, or its properties, but rather the modalities of its selection and the functions it serves. Whether or not the therapist—in conjunction with the dynamics of the institution where they work—can organize a potential field for change depends on whether this toxic strategy, operating within the treatment itself, is taken into account; such a field would allow the addicted patient to subjectivize their experience, thereby imbuing it with meaning and vital value.

Η παρούσα διατριβή συμβάλλει στην έρευνα που αποσκοπεί στην κατανόηση και τη βαθύτερη διερεύνηση των καταβολών, της εξέλιξης και της δυναμικής της ψυχοπαθολογίας της χρήσης ουσιών. Η ερευνητική υπόθεση διατυπώνει τη θέση ότι η επιλογή χρήσης ουσιών με στόχο την άμεση απόλαυση αποτελεί τον κεντρικό παράγοντα στην ψυχική δυναμική των εξαρτημένων ασθενών, ανεξάρτητα από τις διαφορές στην οργάνωση της προσωπικότητάς τους. Η επιλογή αυτή θεωρείται ότι βρίσκεται στη βάση της «τοξικής στρατηγικής» τους, επιτρέποντάς τους να διαχειρίζονται τις ψυχικές εντάσεις μέσω μιας διαδικασίας αυτο-ίασης. Στόχος είναι, συνεπώς, ο εντοπισμός της τοξικής στρατηγικής που δρα κατά τη θεραπεία των εξαρτημένων ασθενών και η αναγνώριση των διαφόρων μορφών έκφρασής της. Επιδιώκεται η καλύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η εξάρτηση από έναν πραγματικό, παντοδύναμο, άψυχο και εξω-ψυχικό παράγοντα —όπως μια ουσία— τείνει να συγκαλύπτει τα ψυχικά ίχνη και να συντηρεί ένα αμυντικό σύστημα το οποίο, μεταξύ άλλων, ακυρώνει κάθε θεραπευτική σχέση που θα μπορούσε ενδεχομένως να αναπτυχθεί. Επομένως, το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτού του κλινικού πλαισίου δεν είναι το ίδιο το αντικείμενο-ουσία (η τοξική ουσία), οι επιδράσεις ή οι ιδιότητές του, αλλά μάλλον οι τρόποι επιλογής του και οι λειτουργίες που επιτελεί. Το κατά πόσον ο θεραπευτής —σε συνάρτηση με τη δυναμική του ιδρύματος όπου εργάζεται— μπορεί να οργανώσει ένα πεδίο δυνατοτήτων για αλλαγή, εξαρτάται από το αν λαμβάνεται υπόψη αυτή η τοξική στρατηγική που λειτουργεί εντός της ίδιας της θεραπείας· ένα τέτοιο πεδίο θα επέτρεπε στον εξαρτημένο ασθενή να προσδώσει υποκειμενική διάσταση στην εμπειρία του, νοηματοδοτώντας την και προσδίδοντάς της ζωτική αξία.

La thèse ici présentée s’inscrit dans la recherche pour comprendre et approfondir les origines, le développement et la dynamique de la psychopathologie de la toxicomanie. L’hypothèse de recherche est que le choix de l’usage des drogues dans le but d’un plaisir immédiat, constitue le facteur central dans la dynamique psychique des patients toxicomanes, aussi différents qu’ils soient du point de vue de l’organisation de leur personnalité. Un tel choix est supposé être à la source de leur stratégie toxique, ce qui leur permet de gérer les tensions psychiques, sous forme d’autoguérison. L’objectif est donc de dégager la stratégie toxique à l’œuvre dans le traitement des patients toxicomanes, de repérer ses formes variées d’expression, dans le but de mieux comprendre comment le recours à un moyen réel, tout puissant, inanimé et hors psychisme, tel que la drogue, tend à obscurcir la trace du psychisme et à maintenir le système défensif qui abolit entre autre toute relation thérapeutique, lorsque celle-ci est amenée à s’établir. Ce qui est alors spécifique dans cette clinique n’est pas l’objet-drogue (le toxique), ses effets et ses propriétés, mais les modalités de son choix et de ses fonctions. De la prise en considération ou non de cette stratégie toxique à l’œuvre à l’intérieur même du traitement, dépend la possibilité pour le thérapeute, en lien avec la dynamique de l’institution dans laquelle il travaille, d’organiser ou non un champ potentiel de changement, ce qui permettra de subjectiver l’expérience du toxicomane en lui donnant sens et valeur de vie.