Η παιδική προστασία στην Ελλάδα την περίοδο 1950-1967, η κριτική που της ασκήθηκε και η επίδραση του ψυχρού πολέμου

Abstract

This doctoral thesis explores child protection in Greece between 1950 and 1967, and in particular the policies implemented by the Ministry of Health and Welfare, legal entities governed by private law, such as Vasiliki Pronoia and PIKPA, nurseries, and foreign charity organisations. At the same time, the study examines the criticism voiced by political organisations, trade unions, women’s organisations and academics, as well as the impact of the Cold War on the formulation and implementation of child protection policies. The time span of the study was determined by the fact that 1950 marked the end of the Civil War, and thus the cessation of hostilities, which allowed state reconstruction to be more systematically implemented, whilst 1967 witnessed the imposition of the Colonels’ dictatorship, an event that radically transformed the political and administrative framework. The main research questions concern the way child protection was restructured and organised after the Civil War, and the extent to which state intervention transformed the pre-war welfare system. The study examines the role of the Ministry of Health and Welfare in the planning, coordination and supervision of child protection, the role of private and charitable initiatives, and the contribution of international and foreign organisations. It examines the forms of protection developed and the extent to which newer approaches to family-based child support, social work, foster care and adoption differed from pre-war practices. It also examines a) the scope and effectiveness of the measures implemented, b) the constraints posed by inadequate funding, the lack of specialised expertise and the fragmentation of agencies, c) the criticism levelled against the policies implemented and d) the impact of the post-civil war and Cold War environment on the formulation of policy objectives and practices. The research draws upon extensive primary archival material from the Ministry of Social Welfare, PIKPA, the Royal Welfare Organisation (Royal Welfare Fund), nurseries, international and foreign organisations, as well as parliamentary proceedings, the press and personal archives. A qualitative, interpretative historical approach was adopted that sought to highlight the social, economic, political and ideological parameters of the policy implemented. The research indicates that the state, to establish a more systematic child protection programme, utilised pre-existing structures and developed forms of extra-institutional care that emphasised family-based child support. At the same time, the social workers’ and the Ministry’s coordinating and supervisory role were strengthened.Still, what was established was not a fully integrated state system, but a welfare framework in which state, private, charitable and international organisations co-existed. The implementation of the new approaches was constrained by financial limitations and a shortage of specialised staff, whilst the post-civil war and Cold War environment influenced certain aspects of child protection. Thus, social care coexisted with the political and ideological priorities of the period.

Αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής αποτελεί η παιδική προστασία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1950–1967 και ειδικότερα η πολιτική που ασκήθηκε από το Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας, τα Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου, όπως η Βασιλική Πρόνοια και το ΠΙΚΠΑ, τα βρεφοκομεία, καθώς και τις ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις. Παράλληλα, διερευνώνται η κριτική που ασκήθηκε από πολιτικούς φορείς, σωματεία, γυναικείες οργανώσεις και επιστήμονες και η επίδραση του Ψυχρού Πολέμου στη διαμόρφωση και εφαρμογή της παιδικής προστασίας. Η περίοδος 1950–1967 επιλέχθηκε επειδή το τέλος του Εμφυλίου σηματοδότησε τη λήξη των πολεμικών επιχειρήσεων και επέτρεψε τη συστηματικότερη εφαρμογή της κρατικής ανασυγκρότησης, ενώ η επιβολή της δικτατορίας το 1967 μετέβαλε ριζικά το πολιτικό και διοικητικό πλαίσιο. Βασικά ερευνητικά ερωτήματα αποτελούν ο τρόπος με τον οποίο ανασυγκροτήθηκε και οργανώθηκε η παιδική προστασία μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο και ο βαθμός στον οποίο η κρατική παρέμβαση διαφοροποίησε το προπολεμικό σύστημα πρόνοιας. Διερευνώνται ο ρόλος του Υπουργείου στον σχεδιασμό, τον συντονισμό και την εποπτεία της παιδικής προστασίας, η θέση της ιδιωτικής και φιλανθρωπικής πρωτοβουλίας και η συμβολή των διεθνών και ξένων οργανώσεων. Εξετάζονται οι μορφές προστασίας που αναπτύχθηκαν, και ο βαθμός στον οποίο οι νεότερες αντιλήψεις για τη στήριξη του παιδιού εντός του οικογενειακού πλαισίου, την κοινωνική εργασία, την αναδοχή και την υιοθεσία διαφοροποίησαν τις προπολεμικές πρακτικές. Διερευνώνται επίσης η έκταση και η αποτελεσματικότητα των μέτρων, οι περιορισμοί που έθεταν η ανεπαρκής χρηματοδότηση, η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και η πολυδιάσπαση των φορέων, η κριτική που ασκήθηκε στην εφαρμοζόμενη πολιτική και η επίδραση του μετεμφυλιακού και ψυχροπολεμικού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση των στόχων και των πρακτικών της. Η έρευνα βασίστηκε σε εκτεταμένο πρωτογενές αρχειακό υλικό του Υπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας, του ΠΙΚΠΑ, της Βασιλικής Πρόνοιας, των βρεφοκομείων, διεθνών και ξένων οργανώσεων, καθώς και σε κοινοβουλευτικά πρακτικά, Τύπο και προσωπικά αρχεία. Ακολουθήθηκε ποιοτική, ερμηνευτική ιστορική προσέγγιση, με στόχο την ανάδειξη των κοινωνικών, οικονομικών, πολιτικών και ιδεολογικών παραμέτρων της εφαρμοζόμενης πολιτικής. Η έρευνα κατέδειξε ότι το κράτος επιχείρησε να συγκροτήσει ένα περισσότερο συστηματικό πρόγραμμα παιδικής προστασίας, αξιοποιώντας προϋπάρχουσες δομές και αναπτύσσοντας μορφές εξωιδρυματικής προστασίας, με έμφαση στη στήριξη του παιδιού εντός του οικογενειακού πλαισίου. Παράλληλα, ενισχύθηκαν η κοινωνική εργασία και ο συντονιστικός και εποπτικός ρόλος του Υπουργείου. Δεν συγκροτήθηκε, ωστόσο, ένα πλήρως ενοποιημένο κρατικό σύστημα, αλλά ένα προνοιακό πλαίσιο, στο οποίο συνυπήρχαν κρατικοί, ιδιωτικοί, φιλανθρωπικοί και διεθνείς φορείς. Η εφαρμογή των νέων αντιλήψεων περιορίστηκε από τις οικονομικές δυνατότητες και την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, ενώ το μετεμφυλιακό και ψυχροπολεμικό περιβάλλον επηρέασε επιμέρους πλευρές της παιδικής προστασίας. Η κοινωνική φροντίδα συνυπήρξε, έτσι, με τις πολιτικές και ιδεολογικές προτεραιότητες της περιόδου.