Sustainability assessment of anthropogenic activities in Mediterranean coastal ecosystems

Abstract

Mediterranean coastal ecosystems are among the most ecologically and economically valuable environments, yet they are among the most exposed to anthropogenic pressure (1; 2). Their exceptional geomorphological characteristics sustain outstanding biodiversity, thriving tourism economies, and significant renewable energy potential -solar, wind and wave- making them strategically important for both conservation and the energy transition (3; 4). These two dimensions of value, however, are not always compatible. Mass tourism and renewable energy infrastructure, each impose distinct ecological and social costs, and when both activities converge in the same coastal zone, their combined effects produce compounding pressures that existing single-sector assessment frameworks are unable to address (5).This Thesis responds to that gap, by developing an integrated sustainability assessment framework that evaluates the environmental, economic and social dimensions of tourism and renewable energy development in sensitive Mediterranean coastal areas, across three geographically complementary case studies in Greece. The framework brings together environmental monitoring, carrying capacity assessment, dynamic modelling, economic valuation and social acceptance analysis, methods that are well-established but have not previously been combined within a single cross-sectoral assessment structure for the Mediterranean context. The aim is to demonstrate a transferable approach that coastal managers, planners and policymakers can adapt to comparable settings across the region. At Balos lagoon, a static Effective Carrying Capacity of 2,330 visitors/day was established against observed peaks of 3,100/day, while a dynamic bacteria–visitor model identified a bacteriologically safe range of 3,000–4,000 visitors/day, showing the static ecological threshold to be the more restrictive constraint at current visitation levels. Field sampling identified persistent tar-ball and hydrocarbon contamination linked to vessel traffic. Travel Cost and Willingness-to-Pay methods (n=406) produced a mean WTP of €8.46/person against a current entrance fee of €1, indicating the site is under-priced relative to demand, while a multicriteria stakeholder analysis across six groups ranked overcrowding and tar-ball contamination as the leading concerns. At Platanias, a tourism footprint of 35,966 MT CO₂/day was quantified, 96% of which originates from international travel rather than on-site activity. On Paros, a national logistic regression found that 80% of respondents acknowledge personal climate responsibility, against only 55% reporting positive attitudes toward offshore wind development; a stakeholder-based ORM analysis across 25 impact categories identified governance and fairness concerns, rather than technical risk, as the strongest predictors of acceptance.Read together within a shared Driver–Pressure–State–Impact–Response structure, these findings show that tourism and energy pressures in Mediterranean coastal zones can be addressed through a consistent set of response instruments, dynamic monitoring, valuation-informed pricing, and participatory governance, even though the three case studies were assessed independently rather than within a single empirically joint system. The framework's contribution lies in this cross-case architecture and in the transferable planning instruments it produces, offering coastal managers and policymakers an approach adaptable to comparable Mediterranean settings.

Τα παράκτια οικοσυστήματα της Μεσογείου συγκαταλέγονται στα πλέον οικολογικά και οικονομικά πολύτιμα περιβάλλοντα, ωστόσο είναι και από τα πλέον εκτεθειμένα σε ανθρωπογενείς πιέσεις (1· 2). Τα εξαιρετικά γεωμορφολογικά τους χαρακτηριστικά συντηρούν αξιοσημείωτη βιοποικιλότητα, ακμάζουσες τουριστικές οικονομίες, καθώς και σημαντικό δυναμικό ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ηλιακή, αιολική και κυματική), καθιστώντας τα στρατηγικής σημασίας τόσο για τη διατήρηση όσο και για την ενεργειακή μετάβαση (3· 4). Αυτές οι δύο διαστάσεις αξίας, ωστόσο, δεν είναι πάντα συμβατές μεταξύ τους. Ο μαζικός τουρισμός και οι υποδομές ανανεώσιμων πηγών ενέργειας επιβάλλουν, η καθεμία, διακριτό οικολογικό και κοινωνικό κόστος, και όταν οι δύο αυτές δραστηριότητες συγκλίνουν στην ίδια παράκτια ζώνη, τα συνδυασμένα τους αποτελέσματα παράγουν αθροιστικές πιέσεις τις οποίες τα υφιστάμενα πλαίσια αξιολόγησης ενός μόνο τομέα αδυνατούν να αντιμετωπίσουν (5). Η παρούσα Διατριβή ανταποκρίνεται σε αυτό το κενό, αναπτύσσοντας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο αξιολόγησης βιωσιμότητας που εξετάζει την περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική διάσταση της τουριστικής ανάπτυξης και της ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε ευαίσθητες παράκτιες περιοχές της Μεσογείου, μέσα από τρεις γεωγραφικά συμπληρωματικές περιπτωσιολογικές μελέτες στην Ελλάδα. Το πλαίσιο συνδυάζει περιβαλλοντική παρακολούθηση, εκτίμηση φέρουσας ικανότητας, δυναμική μοντελοποίηση, οικονομική αποτίμηση και ανάλυση κοινωνικής αποδοχής, μεθόδους καθιερωμένες η καθεμία ξεχωριστά, οι οποίες όμως δεν είχαν έως τώρα συνδυαστεί σε μία ενιαία διατομεακή δομή αξιολόγησης για το πλαίσιο της Μεσογείου. Στόχος είναι η ανάδειξη μιας μεταφέρσιμης προσέγγισης, την οποία διαχειριστές παράκτιων περιοχών, σχεδιαστές και φορείς χάραξης πολιτικής μπορούν να προσαρμόσουν σε αντίστοιχα πλαίσια της περιοχής. Στη λιμνοθάλασσα του Μπάλου, καθορίστηκε στατική Πραγματική Φέρουσα Ικανότητα 2.330 επισκεπτών/ημέρα, έναντι παρατηρούμενων αιχμών 3.100/ημέρα, ενώ ένα δυναμικό μοντέλο βακτηρίων και επισκεπτών προσδιόρισε ένα βακτηριολογικά ασφαλές εύρος 3.000–4.000 επισκεπτών/ημέρα, αναδεικνύοντας το στατικό οικολογικό όριο ως τον πλέον περιοριστικό παράγοντα στα σημερινά επίπεδα επισκεψιμότητας. Η δειγματοληψία πεδίου εντόπισε επίμονη ρύπανση από πισσόμπαλες και υδρογονάνθρακες, συνδεόμενη με τη ναυτιλιακή κίνηση. Οι μέθοδοι Κόστους Μετακίνησης (Travel Cost) και Προθυμίας Πληρωμής (Willingness-to-Pay) (n=406) απέδωσαν μέση Προθυμία Πληρωμής €8,46/άτομο έναντι τρέχοντος εισιτηρίου εισόδου €1, υποδεικνύοντας ότι ο προορισμός είναι υποτιμολογημένος σε σχέση με τη ζήτηση, ενώ μια ανάλυση πολυκριτηριακής ιεράρχησης ενδιαφερομένων μερών σε έξι ομάδες κατέταξε τον υπερσυνωστισμό και τη ρύπανση από πισσόμπαλες ως τις κυριότερες ανησυχίες. Στα Πλατανιά, ποσοτικοποιήθηκε τουριστικό αποτύπωμα 35.966 μετρικών τόνων CO₂/ημέρα, εκ των οποίων το 96% προέρχεται από τη διεθνή μετακίνηση και όχι από επιτόπιες δραστηριότητες. Στην Πάρο, μια εθνικής εμβέλειας λογιστική παλινδρόμηση (logistic regression) έδειξε ότι το 80% των ερωτηθέντων αναγνωρίζει προσωπική ευθύνη απέναντι στην κλιματική αλλαγή, έναντι μόλις 55% που δηλώνουν θετική στάση απέναντι στην ανάπτυξη υπεράκτιας αιολικής ενέργειας. Μια ανάλυση τύπου ORM βασισμένη σε ενδιαφερόμενα μέρη, σε 25 κατηγορίες επιπτώσεων, ανέδειξε ζητήματα διακυβέρνησης και δικαιοσύνης, και όχι τεχνικού κινδύνου, ως τους ισχυρότερους προβλεπτικούς παράγοντες αποδοχής. Εξεταζόμενα από κοινού μέσα σε μια κοινή δομή Πιέσεων, Καταστάσεων, Επιπτώσεων και Απόκρισης (DPSIR), τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι οι πιέσεις από τον τουρισμό και την ενέργεια στις παράκτιες ζώνες της Μεσογείου μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω ενός συνεκτικού συνόλου εργαλείων απόκρισης: δυναμική παρακολούθηση, τιμολόγηση βασισμένη σε αποτίμηση, και συμμετοχική διακυβέρνηση, παρότι οι τρεις περιπτωσιολογικές μελέτες αξιολογήθηκαν ανεξάρτητα και όχι στο πλαίσιο ενός ενιαίου, εμπειρικά συνδεδεμένου συστήματος. Η συμβολή του πλαισίου έγκειται σε αυτή τη διατομεακή αρχιτεκτονική και στα μεταφέρσιμα εργαλεία σχεδιασμού που παράγει, προσφέροντας στους διαχειριστές παράκτιων περιοχών και στους φορείς χάραξης πολιτικής μια προσέγγιση προσαρμόσιμη σε αντίστοιχα πλαίσια της Μεσογείου.