Μεταβυζαντινή Χρυσόρραχη Πωγωνίου (16ος-19ος αιώνας): τοπογραφία – αρχιτεκτονική - ζωγραφική

Abstract

This dissertation examines the architecture, wall painting, and topography of the post-Byzantine churches of Chryssorrachi and the wider Pogoni region in the Regional Unit of Ioannina. Its primary objective is to investigate the development of ecclesiastical art during the seventeenth and the first half of the eighteenth century through the systematic study of monuments, mural paintings, inscriptions, and available historical sources. The study begins by presenting the historical and geographical context of Pogoni, a region of considerable strategic, administrative, and economic importance. During the Ottoman period, Pogoni flourished thanks to its privileged administrative status and its vibrant ecclesiastical life. In Chryssorrachi, economic prosperity, its dependence on the Bishopric of Vella, and its close relationship with the Monastery of Sosinou created favorable conditions for significant artistic production. The dissertation focuses on the four churches of the settlement—the Church of the Presentation of the Virgin, the Church of the Archangels, the Church of Prophet Elijah, and the Church of the Holy Trinity—as well as the Monastery of Saint Athanasios. The analysis of their architecture and painted decoration reveals the continuous development of ecclesiastical art in the region and highlights its connections with important artistic workshops of Epirus and Western Macedonia. Particular emphasis is placed on the Monastery of Saint Athanasios, where two distinct phases of mural decoration were identified. The earlier phase, dating to the second half of the seventeenth century, is attributed to the workshop of Michael of Zerma, while the later phase, executed during the eighteenth century, is the work of the painter Nikolaos, with the contribution of Ioannis of Kapesovo. The research presents Nikolaos as a remarkable artistic personality, distinguished by his profound knowledge of the Byzantine tradition and his ability to creatively assimilate contemporary artistic influences while remaining faithful to established iconographic models. The dissertation also examines the relationship between Nikolaos' work and that of the painters from Kapesovo, as well as the major artistic workshops of northwestern Greece, emphasizing both their shared iconographic traditions and the distinctive features of his personal artistic style. In conclusion, the dissertation demonstrates that Chryssorrachi actively participated in the artistic developments of the seventeenth and eighteenth centuries. The flourishing of ecclesiastical art resulted from the collaboration between local communities, monasteries, and painters, while the monuments of the region constitute valuable evidence for the transition from the great post-Byzantine artistic tradition of the sixteenth and seventeenth centuries to the painting of the eighteenth century. This research makes a significant contribution to the study of post-Byzantine art in Epirus and provides a solid foundation for further investigation of the monuments and painters of the wider regio

Η διατριβή εξετάζει την αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική και την τοπογραφία των μεταβυζαντινών ναών της Χρυσόρραχης και της ευρύτερης περιοχής του Πωγωνίου, με στόχο τη διερεύνηση της εξέλιξης της εκκλησιαστικής τέχνης κατά τον 17ο και το πρώτο μισό του 18ου αιώνα. Η έρευνα βασίστηκε στη μελέτη των μνημείων, των τοιχογραφιών, των επιγραφών και των ιστορικών πηγών. Αρχικά παρουσιάζεται το ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο του Πωγωνίου, μιας περιοχής με σημαντική στρατηγική, διοικητική και οικονομική θέση, η οποία κατά την οθωμανική περίοδο γνώρισε ανάπτυξη χάρη στα ιδιαίτερα διοικητικά προνόμια και την έντονη εκκλησιαστική δραστηριότητα. Στη Χρυσόρραχη, η οικονομική ευημερία, η υπαγωγή στην Επισκοπή Βελλάς και η στενή σχέση με τη Μονή Σωσίνου δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για σημαντική καλλιτεχνική παραγωγή. Η μελέτη επικεντρώνεται στους τέσσερις ναούς του οικισμού: τα Εισόδια της Θεοτόκου, τους Ταξιάρχες, τον Προφήτη Ηλία και την Αγία Τριάδα, καθώς και στη Μονή Αγίου Αθανασίου. Η ανάλυση της αρχιτεκτονικής και του τοιχογραφικού διακόσμου ανέδειξε τη διαχρονική εξέλιξη της εκκλησιαστικής τέχνης στην περιοχή και τις σχέσεις της με σημαντικά καλλιτεχνικά εργαστήρια της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας.Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη Μονή Αγίου Αθανασίου, όπου διαπιστώθηκαν δύο ζωγραφικές φάσεις: μία του δεύτερου μισού του 17ου αιώνα, που αποδίδεται στο εργαστήριο του Μιχάλη από τη Ζέρμα, και μία του 18ου αιώνα, έργο του ζωγράφου Νικολάου με τη συμβολή του Ιωάννη από το Καπέσοβο. Η έρευνα αναδεικνύει τον Νικόλαο ως ιδιαίτερα αξιόλογη καλλιτεχνική προσωπικότητα, με βαθιά γνώση της βυζαντινής παράδοσης και δημιουργική αφομοίωση νεότερων καλλιτεχνικών επιρροών, χωρίς να απομακρύνεται από τα παραδοσιακά εικονογραφικά πρότυπα. Παράλληλα, εξετάζεται η σχέση του έργου του με τους Καπεσοβίτες ζωγράφους και τα μεγάλα εργαστήρια της βορειοδυτικής Ελλάδας, επισημαίνοντας τόσο τις κοινές εικονογραφικές καταβολές όσο και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της προσωπικής του τεχνοτροπίας. Συμπερασματικά, η διατριβή καταδεικνύει ότι η Χρυσόρραχη συμμετείχε ενεργά στις καλλιτεχνικές εξελίξεις του 17ου και του 18ου αιώνα. Η ανάπτυξη της εκκλησιαστικής τέχνης υπήρξε αποτέλεσμα της συνεργασίας τοπικών κοινοτήτων, μοναστηριών και ζωγράφων, ενώ τα μνημεία της περιοχής αποτελούν σημαντικές μαρτυρίες για τη μετάβαση από τη μεγάλη μεταβυζαντινή παράδοση του 16ου και 17ου αιώνα στη ζωγραφική του 18ου αιώνα. Η έρευνα συμβάλλει ουσιαστικά στη μελέτη της μεταβυζαντινής τέχνης της Ηπείρου και θέτει τις βάσεις για περαιτέρω διερεύνηση των μνημείων και των ζωγράφων της ευρύτερης περιοχής.