Η ψυχική ασθένεια ως αντικείμενο ρύθμισης: η επίδραση της ελληνικής ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην υπηρεσία ψυχικής υγείας και τη νομική προστασία των ψυχικά ασθενών

Abstract

Psychiatric reform in Greece has unfolded over several decades, transforming therapeutic, institutional, and legal approaches to mental illness. Its central aim was the transition from an asylum-based system to a community-based model of psychiatric care. This dissertation examines how and to what extent this reform process affected the legal and social position of persons with severe mental illness in Greece, from the perspective of deinstitutionalisation. The study proceeds from the premise that deinstitutionalisation cannot be reduced to the closure of psychiatric institutions, the reduction of psychiatric beds, or the transfer of care to the community. Rather, it is understood as a broader process of social and legal inclusion, linked both to the organisation and operation of mental health services and to the conditions necessary for persons with mental illness to exercise their rights, strengthen their autonomy, and participate in social life. The reform is therefore examined at two interrelated levels: first, as a transformation of the system of psychiatric care and, second, as a transformation of the framework for the legal protection of persons with mental illness. The dissertation concludes that psychiatric reform brought about a substantial, though incomplete, change in the legal and social position of persons with mental illness. It challenged the long-standing association of mental illness with confinement, dependency, and limitations on the effective exercise of rights, and contributed to the development of a different institutional and therapeutic model. However, deinstitutionalisation cannot be achieved solely through the transition from institutional to community-based care or through the formal recognition of rights. It also requires a coherent system of community-based care and the effective implementation of institutional safeguards, so that recognised rights can be effectively exercised in practice.

Η ελληνική ψυχιατρική μεταρρύθμιση αποτέλεσε μια μακροχρόνια διαδικασία μετασχηματισμού της θεραπευτικής, θεσμικής και νομικής αντιμετώπισης της ψυχικής ασθένειας, με βασικό προσανατολισμό τη μετάβαση από το ασυλικό στο κοινοτικό πρότυπο ψυχιατρικής φροντίδας. Η παρούσα διατριβή διερευνά τον τρόπο και τον βαθμό με τον οποίο η μεταρρυθμιστική αυτή διαδικασία επέδρασε στη νομική και κοινωνική θέση των σοβαρά ψυχικά πασχόντων στην Ελλάδα, υπό το πρίσμα της αποασυλοποίησης. Αφετηρία της έρευνας αποτελεί η παραδοχή ότι η αποασυλοποίηση δεν εξαντλείται στην κατάργηση των ψυχιατρικών ιδρυμάτων, στη μείωση των ψυχιατρικών κλινών ή στη μεταφορά της φροντίδας στην κοινότητα. Προσεγγίζεται ως μια ευρύτερη διαδικασία κοινωνικής και δικαιικής ένταξης, η οποία συνδέεται τόσο με τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας των υπηρεσιών ψυχικής υγείας όσο και με τις θεσμικές και πρακτικές προϋποθέσεις για την άσκηση των δικαιωμάτων, την αυτονομία και τη συμμετοχή των ψυχικά πασχόντων στην κοινωνική ζωή. Για τον λόγο αυτό, η μεταρρύθμιση εξετάζεται σε δύο αλληλένδετα επίπεδα: αφενός ως μετασχηματισμός του συστήματος ψυχιατρικής φροντίδας και αφετέρου ως μεταβολή του πλαισίου νομικής προστασίας των ψυχικά πασχόντων. Η διατριβή καταλήγει ότι η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση επέφερε ουσιώδη, αλλά όχι ολοκληρωμένη, μεταβολή στη νομική και κοινωνική θέση των ψυχικά πασχόντων. Αμφισβήτησε την ιστορική σύνδεση της ψυχικής ασθένειας με τον εγκλεισμό, την εξάρτηση και τον αποκλεισμό από την άσκηση δικαιωμάτων και συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός διαφορετικού θεσμικού και θεραπευτικού προτύπου. Ωστόσο, η αποασυλοποίηση δεν ολοκληρώνεται ούτε με τη μετάβαση από το ίδρυμα στην κοινότητα ούτε με την τυπική κατοχύρωση δικαιωμάτων. Προϋποθέτει ένα συνεκτικό σύστημα κοινοτικής φροντίδας και την αποτελεσματική εφαρμογή των θεσμικών εγγυήσεων, ώστε η αναγνώριση των δικαιωμάτων να αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο στην πράξη.