Διερεύνηση πληροφοριακών αναγκών και πληροφοριακής συμπεριφοράς φοιτητών ναυτιλιακών σπουδών για την ανάπτυξη προγραμμάτων πληροφοριακής παιδείας

Abstract

The rapid digital transformation of the maritime industry under the framework of Maritime 4.0, the exponential growth of data, and the integration of artificial intelligence tools are fundamentally reshaping the information environment in which future maritime professionals are educated and trained. Despite the strategic importance of the maritime sector for both Greek and global economy, systematic research on the information behavior and the contribution of digital competences on Maritime studies remains limited. This doctoral dissertation undertakes, for the first time in Greece, a comprehensive mapping of the information needs, information behavior, and the contribution of digital competences on Maritime studies of students enrolled, aims to design evidence-based and context-specific information literacy programs. The study focuses on how students identify, evaluate, and utilize heterogeneous and multi-layered maritime information for academic and professional purposes within a highly complex, data-intensive, and regulation-driven environment. The theoretical framework is grounded in Wilson’s macro-model of information behavior and Kulthau’s Information Search Process (ISP), both adapted to the specificities of maritime education. At the same time, maritime students’ digital competences are examined through the lens of the European DigComp 2.2 framework, emphasizing the role of artificial intelligence tools in information search, analysis, and evaluation. Methodologically, the research combines a systematic literature review with an empirical study based on structured questionnaire administrated to students at leading maritime university departments in Greece, enabling the integration of quantitative and qualitative data. The findings reveal structural gaps in students’ information literacy preparation, as well as persistent difficulties in accessing, critically evaluating, and effectively utilizing specialized maritime information sources. A discrepancy is identified between perceived and actual levels of digital competence, while the use of artificial intelligence tools, such as ChatGPT, enhances the speed of information processing without necessarily fostering critical thinking and analytical capacity. The lack of regularly updated information literacy programs in maritime university departments widens the gap further between training and evolving professional needs and demands of the maritime sector. The dissertation concludes with specific suggestions for information literacy programs, including the incorporation of distinct and compulsory courses in Maritime Studies and seminars, the design of focused digital skills workshops, and the effective participation of Maritime Academic Libraries in shaping a comprehensive framework for maritime information education. The contribution of the dissertation lies in addressing a clear research gap through the first systematic and empirically grounded investigation of information behavior and digital competencies in Greek maritime higher education. Furthermore, it introduces an adapted theoretical framework that connects information literacy with emerging requirements of Maritime 4.0, contributing to the development of an information and digitally literate workforce capable of responding to the technological, regulatory, and strategic challenges of the contemporary maritime industry.

Η ταχύτατη ψηφιοποίηση της ναυτιλιακής βιομηχανίας στο πλαίσιο του Maritime 4.0, η εκθετική αύξηση των δεδομένων, καθώς και η ενσωμάτωση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης μετασχηματίζουν ριζικά το πληροφοριακό περιβάλλον στο οποίο καλούνται να εκπαιδευτούν και να δραστηριοποιηθούν τα μελλοντικά στελέχη της Ναυτιλίας. Παρά τη στρατηγική σημασία του κλάδου τόσο για την ελληνική όσο και για την παγκόσμια οικονομία, η συστηματική διερεύνηση της πληροφοριακής συμπεριφοράς και της συμβολής των ψηφιακών δεξιοτήτων των φοιτητών/τριών των Ναυτιλιακών Σπουδών παραμένει περιορισμένη. Η παρούσα διδακτορική διατριβή επιχειρεί για πρώτη φορά στην Ελλάδα μια ολοκληρωμένη χαρτογράφηση των πληροφοριακών αναγκών και της πληροφοριακής συμπεριφοράς ταυτόχρονα με την καταγραφή της συμβολής των ψηφιακών δεξιοτήτων των φοιτητών/τριών των Ναυτιλιακών Σπουδών, με στόχο την διαμόρφωση τεκμηριωμένων και προσαρμοσμένων προγραμμάτων πληροφοριακής παιδείας. Η έρευνα εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οι φοιτητές/τριες εντοπίζουν, αξιολογούν και αξιοποιούν ετερογενείς και πολυεπίπεδες ναυτιλιακές πληροφορίες για ακαδημαϊκούς και επαγγελματικούς σκοπούς σε ένα περιβάλλον υψηλής πολυπλοκότητας, διαλειτουργικότητας και κανονιστικών απαιτήσεων. Το θεωρητικό πλαίσιο της διατριβής εδράζεται στο μακρομοντέλο πληροφοριακής συμπεριφοράς του Wilson και στη θεωρία αναζήτησης της πληροφορίας της Kuhlthau, τα οποία προσαρμόζονται στις ιδιαιτερότητες της ναυτιλιακής εκπαίδευσης. Παράλληλα, η αποτύπωση των ψηφιακών δεξιοτήτων πραγματοποιείται υπό το πρίσμα του ευρωπαϊκού πλαισίου DigComp 2.2, με ειδική αναφορά στον ρόλο των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης στη διαδικασία αναζήτησης, ανάλυσης και αξιολόγησης της πληροφορίας. Η μεθοδολογική προσέγγιση συνδυάζει τη συστηματική βιβλιογραφική επισκόπηση με εμπειρική έρευνα μέσω δομημένου ερωτηματολογίου σε φοιτητές/τριες ναυτιλιακών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων της χώρας, επιτρέποντας τη σύνθεση ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων. Τα ευρήματα αναδεικνύουν την ύπαρξη σημαντικών δομικών ελλείψεων στην πληροφοριακή εκπαίδευση των φοιτητών/τριών, καθώς και δυσκολίες στην πρόσβαση, κριτική αξιολόγηση και αξιοποίηση εξειδικευμένων ναυτιλιακών πηγών. Παράλληλα, διαπιστώνεται απόκλιση μεταξύ της αντιλαμβανόμενης και της πραγματικής επάρκειας ψηφιακών δεξιοτήτων ενώ η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης, όπως το ChatGPT, ενισχύει από την μια πλευρά την ταχύτητα επεξεργασίας της πληροφορίας αλλά από την άλλη, δεν διασφαλίζει την ανάπτυξη κριτικής σκέψης και αναλυτικής ικανότητας. Η έλλειψη επικαιροποιημένων προγραμμάτων πληροφοριακής παιδείας στην ναυτιλιακή τριτοβάθμια εκπαίδευση εντείνει το χάσμα μεταξύ της ακαδημαϊκής εκπαίδευσης και των επαγγελματικών αναγκών και απαιτήσεων του κλάδου. Η διατριβή καταλήγει σε συγκεκριμένες προτάσεις προγραμμάτων πληροφοριακής παιδείας με την ενσωμάτωση διακριτών και υποχρεωτικών μαθημάτων στα προγράμματα των Ναυτιλιακών Σπουδών αλλά και σεμιναρίων, την ανάπτυξη στοχευμένων εργαστηρίων ψηφιακών δεξιοτήτων και την ενεργή συμμετοχή των Ναυτιλιακών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών στην διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου ναυτιλιακής πληροφοριακής εκπαίδευσης. Η συμβολή της διατριβής έγκειται στην κάλυψη ενός σαφούς ερευνητικού κενού, μέσω της πρώτης συστηματικής και εμπειρικά τεκμηριωμένης αποτύπωσης της πληροφοριακής συμπεριφοράς και των ψηφιακών δεξιοτήτων στον χώρο της ναυτιλιακής ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Ταυτόχρονα, εισάγεται ένα προσαρμοσμένο θεωρητικό μοντέλο που συνδέει την πληροφοριακή παιδεία με τις απαιτήσεις του Maritime 4.0, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση ενός πληροφοριακά και ψηφιακά εγγράμματου ανθρώπινου δυναμικού, με τις απαραίτητες ικανότητες να ανταποκριθεί στις τεχνολογικές, κανονιστικές και στρατηγικές προκλήσεις της σύγχρονης ναυτιλιακής βιομηχανίας.