Ο θεσμός του Γενικού Προνοητή Θαλάσσης (16ος-18ος αι.): συμβολή στην ιστορία των θεσμών: παραγωγή αρχείων, τυπολογία των εγγράφων

Abstract

This doctoral dissertation examines the institution of the Provveditore Generale da Mar (General Superintendent of the Sea) of the Most Serene Republic of Venice from the sixteenth to the eighteenth century, aiming to contribute both to the discipline of Archival Science and to the History of Administrative Institutions. The institution is approached not only as a supreme administrative and military authority of the Venetian Stato da Mar, but also as a systematic producer of archival records. The research is based on extensive primary archival material, mainly from the State Archives of Venice and the General State Archives of Greece – Corfu Branch, in combination with the existing Greek and international scholarship. Initially, the study outlines the administrative and institutional framework of the Venetian Republic within which the office of the Provveditore Generale da Mar developed. It then traces the historical evolution of the institution, its competencies and powers, as well as theinstitutional aspects of the officeholders’ terms of service, including their election, remuneration, ceremonial practices, and the auditing of their administration. Particular emphasis is placed on the structure of the generalato da mar and its administrative units, as well as on the production of archives, with a systematic analysis of the typology of records generated by the secretariat, the chancellery, the accounting office, and the treasury. Finally, the dissertation examines the individuals who served as Provveditori Generali da Mar, their socio-political profiles, and the role of the office within their administrative careers. The dissertation highlights the Provveditore Generale da Mar as a key institution of Venetian administration in the Eastern Mediterranean and demonstrates the significance of its archival records for the study of Venetian rule in the Greek world.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τον θεσμό του γενικού προνοητή θαλάσσης (provveditore generale da mar) της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα, με στόχο τη συμβολή τόσο στην Επιστήμη της Αρχειονομίας όσο και στην Ιστορία των Διοικητικών Θεσμών. Ο θεσμός προσεγγίζεται ως ανώτατο διοικητικό και στρατιωτικό όργανο του βενετικού Κράτους της Θάλασσας, αλλά και ως φορέας συστηματικής παραγωγής αρχειακού υλικού. Η έρευνα βασίζεται σε εκτενή πρωτογενή αρχειακή τεκμηρίωση, κυρίως από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας και τα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα Κέρκυρας, σε συνδυασμό με την υφιστάμενη ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία. Αρχικά παρουσιάζεται το διοικητικό και θεσμικό πλαίσιο της Βενετικής Πολιτείας, εντός του οποίου αναπτύχθηκε ο θεσμός των γενικών προνοητών. Ακολουθεί η ιστορική εξέλιξη του αξιώματος, οι αρμοδιότητες και οι εξουσίες του, καθώς και οι θεσμικές πτυχές της θητείας των γενικών προνοητών, όπως η εκλογή, οι απολαβές, οι τελετουργίες και οέλεγχος της διοικητικής τους δράσης. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στη δομή των υπηρεσιακών μονάδων του generalato da mar και στην παραγωγή αρχείων, με συστηματική ανάλυση της τυπολογίας των εγγράφων που παρήχθησαν από τη γραμματεία, την καγκελλαρία, το λογιστήριο και το ταμείο του θεσμού. Τέλος, εξετάζονται τα πρόσωπα που διετέλεσαν γενικοί προνοητές θαλάσσης, η κοινωνικοπολιτική τους ταυτότητα και η θέση του αξιώματος στη διοικητική τους σταδιοδρομία. Η διατριβή αναδεικνύει τον γενικό προνοητή θαλάσσης ως κομβικό θεσμό της βενετικής διοίκησης στην Ανατολική Μεσόγειο και τεκμηριώνει τη σημασία των αρχείων του για τη μελέτη της βενετοκρατίας στον ελληνικό χώρο.

Questa tesi di dottorato esamina l'istitutione del Provveditore Generale da Mar della Serenissima Repubblica di Venezia dal XVI al XVIII secolo, con l'obiettivo di contribuire sia alla disciplina dell'Archivistica sia alla Storia delle Istituzioni Amministrative. L'istituzione viene analizzata non solo come suprema autorità amministrativa e militare dello Stato da Mar veneziano, ma anche come produttrice sistematica di documenti archivistici.

La ricerca si basa su un vasto materiale archivistico primario, proveniente principalmente dall'Archivio di Stato di Venezia e dagli Archivi Generali dello Stato della Grecia – Sezione di Corfù, in combinazione con la storiografia greca e internazionale esistente. Inizialmente, lo studio delinea il quadro amministrativo e istituzionale della Repubblica di Venezia all'interno del quale si è sviluppata la carica del Provveditore Generale da Mar. Successivamente, ripercorre l'evoluzione storica dell'istituzione, le sue competenze e i suoi poteri, nonché gli aspetti istituzionali relativi al mandato dei titolari della carica, tra cui l'elezione, la retribuzione, le pratiche cerimoniali e il sindacato del loro operato amministrativo.

Particolare enfasi viene posta sulla struttura del Generalato da Mar e delle sue unità amministrative, così come sulla produzione archivistica, attraverso un'analisi sistematica della tipologia documentaria generata dalla segreteria, dalla cancelleria, dalla ragioneria e dalla cassa. Infine, la tesi esamina le figure individuali che hanno ricoperto la carica di Provveditori Generali da Mar, i loro profili socio-politici e il ruolo di questo incarico nell'ambito delle loro carriere amministrative.

La tesi mette in luce il Provveditore Generale da Mar come istituzione chiave dell'amministrazione veneziana nel Mediterraneo orientale e dimostra l'importanza del suo fondo archivistico per lo studio del dominio veneziano nel mondo greco.