Κοινωνική και επαγγελματική επανένταξη ανδρών με ιστορικό εξάρτησης και εμπλοκής με τον νόμο: η πορεία από την απεξάρτηση στο σύγχρονο τεχνολογικό και εργασιακό περιβάλλον

Abstract

The present doctoral dissertation examines the perceptions and lived experiences of men with histories of addiction and involvement with the law regarding their social and professional integration during the transitional phase of reintegration. The research focuses on individuals in the reintegration phase of therapeutic communities and simultaneously explores the perspectives of professionals working in the field. Integration is approached as a multi-layered process of stabilising social and professional trajectories, shaped through the interaction of individual transformations, institutional support mechanisms, labour market conditions and relations of social recognition. Within the framework of the research, twelve focus groups were conducted: ten with 48 men participating in reintegration programmes of therapeutic communities and two with 12 professionals with extensive experience in treatment and reintegration. The qualitative data were analysed using thematic analysis. The analysis of the data highlighted five key dimensions of the integration process. First, the transition from the protected therapeutic framework to the labour market and social life constitutes a high-risk institutional gap in which material, organisational and identity-related challenges converge. Second, labour market integration emerges as a field of structural asymmetry between the identity and value transformation achieved within the therapeutic framework and the precarious conditions that characterise significant segments of the labour market. Third, digital competence functions as a factor differentiating opportunities for access to employment, education and administrative services, adding a technologically mediated form of segmentation. Fourth, stigma emerges as a cross-cutting social and institutional mechanism affecting the terms of access, evaluation and recognition within the labour market. Fifth, sustainable social and professional integration results from the combined activation of personal, programmatic and socio-institutional resources that enable the transformation of therapeutic change into a stable social and professional trajectory. The contribution of the study lies in situating reintegration within the broader framework of critical social work and, more specifically, within the analytical perspective of structural social work, in which the labour market is examined as a significant social structure through the approaches of labour market segmentation and employment precarity. Reintegration is approached as a matter of social justice, institutional support, social and digital resources, networks, and access to decent working conditions. The study proposes the concept of structural asynchrony in reintegration, capturing the lack of alignment between therapeutic and identity change, conditions of labour market integration, institutional continuity, and access to social and digital resources. In this way, the dissertation shifts the focus from mere labour market absorption to the sustainability of social and professional integration and concludes with applicable recommendations for policy and clinical practice grounded in the findings of the field research.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τις αντιλήψεις και τις βιωμένες εμπειρίες ανδρών με ιστορικό εξάρτησης και εμπλοκής με τον νόμο για την κοινωνική και επαγγελματική τους ένταξη κατά τη μεταβατική φάση της επανένταξης. Η έρευνα εστιάζει σε άτομα που βρίσκονται στη φάση επανένταξης θεραπευτικών κοινοτήτων και εξετάζει παράλληλα την οπτική επαγγελματιών που δραστηριοποιούνται στο πεδίο. Η ένταξη προσεγγίζεται ως πολυεπίπεδη διαδικασία σταθεροποίησης της κοινωνικής και επαγγελματικής πορείας, η οποία διαμορφώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση ατομικών μετασχηματισμών, θεσμικών μηχανισμών υποστήριξης, συνθηκών της αγοράς εργασίας και σχέσεων κοινωνικής αναγνώρισης. Στο πλαίσιο της έρευνας πραγματοποιήθηκαν δώδεκα ομάδες εστιασμένης συνέντευξης, δέκα με 48 άνδρες που συμμετείχαν σε προγράμματα επανένταξης θεραπευτικών κοινοτήτων και δύο με 12 επαγγελματίες με μακρόχρονη εμπειρία στη θεραπεία και την επανένταξη. Τα ποιοτικά δεδομένα αναλύθηκαν με τη μέθοδο της θεματικής ανάλυσης. Η ανάλυση των δεδομένων ανέδειξε πέντε βασικές διαστάσεις της διαδικασίας ένταξης. Πρώτον, η μετάβαση από το προστατευμένο θεραπευτικό πλαίσιο προς την αγορά εργασίας και την κοινωνική ζωή συγκροτεί ένα θεσμικό κενό υψηλού ρίσκου, στο οποίο συμπυκνώνονται υλικές, οργανωτικές και ταυτοτικές προκλήσεις. Δεύτερον, η εργασιακή ένταξη εμφανίζεται ως πεδίο δομικής ασυμμετρίας μεταξύ του ταυτοτικού και αξιακού μετασχηματισμού που επιτελείται στο θεραπευτικό πλαίσιο και των επισφαλών όρων που χαρακτηρίζουν σημαντικά τμήματα της αγοράς εργασίας. Τρίτον, η ψηφιακή επάρκεια λειτουργεί ως παράγοντας διαφοροποίησης των δυνατοτήτων πρόσβασης στην εργασία, στην εκπαίδευση και στις διοικητικές υπηρεσίες, προσθέτοντας μια τεχνολογικά διαμεσολαβημένη μορφή τμηματοποίησης. Τέταρτον, το στίγμα αναδεικνύεται ως εγκάρσιος κοινωνικός και θεσμικός μηχανισμός που επηρεάζει τους όρους πρόσβασης, αξιολόγησης και αναγνώρισης στην αγορά εργασίας. Πέμπτον, η βιώσιμη κοινωνική και επαγγελματική ένταξη προκύπτει από τη συνδυαστική ενεργοποίηση προσωπικών, προγραμματικών και κοινωνικοθεσμικών πόρων που επιτρέπουν τη μετατροπή της θεραπευτικής αλλαγής σε σταθερή κοινωνική και επαγγελματική διαδρομή. Η συμβολή της διατριβής έγκειται στην τοποθέτηση της επανένταξης στο ευρύτερο πλαίσιο της κριτικής κοινωνικής εργασίας και στην ειδικότερη αναλυτική οπτική της δομικής κοινωνικής εργασίας, εντός της οποίας η αγορά εργασίας μελετάται ως σημαντική κοινωνική δομή με εργαλεία τις προσεγγίσεις της τμηματοποίησης και της εργασιακής επισφάλειας. Η επανένταξη προσεγγίζεται ως ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης, θεσμικής υποστήριξης, κοινωνικών και ψηφιακών πόρων, δικτύων και πρόσβασης σε αξιοπρεπείς όρους εργασίας. Η έρευνα προτείνει την έννοια της δομικής ασυγχρονίας επανένταξης, αποτυπώνοντας τη μη ευθυγράμμιση ανάμεσα στη θεραπευτική και ταυτοτική αλλαγή, στις συνθήκες ένταξης στην αγορά εργασίας, στη θεσμική συνέχεια και στην πρόσβαση σε κοινωνικούς και ψηφιακούς πόρους. Με αυτόν τον τρόπο, η διατριβή μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την απλή εργασιακή απορρόφηση προς τη βιωσιμότητα της κοινωνικής και επαγγελματικής ένταξης και καταλήγει σε εφαρμόσιμες προτάσεις πολιτικής και κλινικής πρακτικής, βασισμένες στα ευρήματα του πεδίου.