Ο ρόλος της Εκκλησίας στην οικονομία της Αιγύπτου από τη βυζαντινή μέχρι και την πρώιμη αραβική περίοδο

Abstract

Being a well-organized administrative body in the Mediterranean, but also having a strong influence and presence, the Church was able to exercise power and play a decisive role in social, political, economic and other issues in Egypt. It owned large tracts of land, which were either used by a church or a monastery, mainly for some agricultural cultivation, or leased by others. Thus, its presence in the Egyptian economy was dynamic, as in the first case it was obliged to pay the basic property taxes to the state, while in the second case it increased its income through rents. The fundamental evidence that substantiate the above are the surviving papyri documents, such as receipts of income and lease contracts, with hundreds of them not taken into account to date in the issue under consideration. However, in addition to the high revenues, the churches of Egypt had to afford their many expenses, such as taxes and the construction of temples. In addition to the non-literary papyri selected texts such as the speeches of the Church Fathers, historical and literary texts of the period that relate to ecclesiastical economic activities in Egypt from Byzantine times onwards are also the subject of my research.Therefore, through in-depth research and a comparative analysis of the available evidence, and in the light of the new information provided by several hundred hitherto little-studied papyrological documents, this thesis seeks to reconstruct a comprehensive “mosaic” of the Church's role in the Egyptian economy. By bringing together this diverse body of evidence, the study will offer new insights into the economic activities of the Church and make a substantial contribution to papyrological, historical, and Byzantine scholarship.

Όντας ένας καλά οργανωμένος διοικητικά φορέας στη Μεσόγειο, αλλά και με έντονη επιρροή και παρουσία, η Εκκλησία είχε τη δυνατότητα να ασκεί εξουσία και να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο σε κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και άλλα θέματα της Αιγύπτου. Όπως είναι γνωστό από τα παπυρικά έγγραφα της εποχής, η Ίδια κατείχε μεγάλες εκτάσεις γης, οι οποίες είτε χρησιμοποιούνταν από την εκκλησία της εκάστοτε περιοχής κυρίως για κάποια γεωργική καλλιέργεια, είτε μισθώνονταν από άλλους. Έτσι, η παρουσία της στην οικονομία της Αιγύπτου ήταν δυναμική, καθώς στην πρώτη περίπτωση ήταν υποχρεωμένη να πληρώνει τους βασικούς φόρους ιδιοκτησίας στο κράτος, ενώ στη δεύτερη περίπτωση αύξανε τα έσοδά της μέσω των ενοικίων. Βασικοί μάρτυρες που τεκμηριώνουν τα παραπάνω αποτελούν οι αποδείξεις προσόδων και τα συμβόλαια μίσθωσης που έχουν σωθεί ως τις μέρες μας, με εκατοντάδες από αυτά να μην έχουν ληφθεί υπόψη μέχρι σήμερα στο υπό εξέταση ζήτημα. Όμως, το ενδιαφέρον της έρευνας εντείνεται, μεταξύ άλλων, και από το ότι η παλαιότερη και σύγχρονη βιβλιογραφία για το συγκεκριμένο θέμα είναι αρκετά ελλιπής. Σε αυτό συμβάλλει και το γεγονός ότι τις τελευταίες δεκαετίες έχουν έρθει στο φως αρκετές χιλιάδες νέοι πάπυροι, μη λογοτεχνικοί, χρονολογημένοι κατά την εν λόγω περίοδο, αναξιοποίητοι ερευνητικά μέχρι σήμερα, οι οποίοι πρέπει να ληφθούν υπόψη στη μελέτη. Με τις πρωτογενείς πληροφορίες που οι ίδιοι παρέχουν, βοηθούν στην ανασύνθεση ενός σημαντικού τμήματος της ιστορίας της αιγυπτιακής οικονομίας και της συνδρομής των εκκλησιών σε αυτή, με σκοπό να δοθούν ολοκληρωμένες, κατά το δυνατόν, απαντήσεις για τον ρόλο της Εκκλησίας στα οικονομικά δρώμενα της Αιγύπτου κατά τους υπό εξέταση αιώνες. Παράλληλα, όμως, με τους μη λογοτεχνικούς παπύρους αντικείμενο μελέτης αποτελούν και επιλεγμένα κείμενα, όπως λόγοι Πατέρων της Εκκλησίας, αλλά και ιστορικά και λογοτεχνικά κείμενα της εποχής που άπτονται των εκκλησιαστικών οικονομικών δραστηριοτήτων στην Αίγυπτο από τους βυζαντινούς χρόνους και εξής. Επομένως, μέσω της εμπεριστατωμένης έρευνας και της συγκριτικής μελέτης των δεδομένων η παρούσα διατριβή φιλοδοξεί να συμβάλει ουσιαστικά στην ανασύνθεση ενός ολοκληρωμένου «μωσαϊκού» του ρόλου της Εκκλησίας στην οικονομία της Αιγύπτου. Συνδυάζοντας αυτό το ετερογενές σώμα πηγών, η μελέτη φιλοδοξεί να προσφέρει νέα δεδομένα και ερμηνευτικές προσεγγίσεις σχετικά με τις οικονομικές δραστηριότητες της Εκκλησίας και να συμβάλει ουσιαστικά στην πρόοδο της παπυρολογικής, ιστορικής και βυζαντινολογικής έρευνας.