Oι πάπες της Αβινιόν και η ελληνόφωνη ορθόδοξη Ανατολή

Abstract

The present doctoral thesis examines the relations between the Avignon Papacy and the Greek-speaking world during the fourteenth century, with particular emphasis on the activities of the mendicant orders, papal-Byzantine diplomatic contacts, and the political and ecclesiastical strategies that took shape within the context of the crisis affecting the late medieval East. The aim of the research is to reassess relations between East and West beyond stereotypical or exclusively conflict-oriented interpretations, through the study of primary sources and the analysis of the broader historical and political conditions of the period. The study focuses primarily on the period from the beginning of the fourteenth century to the return of the papal see to Rome and examines the ways in which the papal court at Avignon perceived the Greek-speaking world, the political entities of the East, and the prospects for ecclesiastical rapprochement with Byzantium. At the same time, it analyses the changes that occurred in papal policy under the pressure of contemporary geopolitical developments, including the Turkish advance in Asia Minor and the Balkans, the crisis of the Byzantine Empire, civil conflicts, and the rivalries among Latin and Italian political powers in the Eastern Mediterranean. Particular attention is devoted to the role of the mendicant orders, especially the Franciscans and Dominicans, as agents of papal presence and policy in the Greek-speaking world. The dissertation examines their activities primarily in Constantinople, as well as in Latin-ruled Greece, the Aegean islands, and other regions of the Eastern Mediterranean, highlighting their connection with papal objectives, the diplomatic activity of the period, and efforts toward ecclesiastical rapprochement with the East. It also analyses the ways in which these orders functioned as networks of communication, information, and mediation between Avignon, the Latin principalities, and the Byzantine milieu. The research is based primarily on archival and published primary material, including the papal registers (registra pontificia) of Avignon, the bullaria of the mendicant orders, diplomatic documents, Byzantine narrative sources, and canonical texts. Particular emphasis is placed on a comparative reading of Latin and Byzantine sources, with the aim of avoiding one-dimensional interpretations and bringing to light the complexity of the relations between the two sides. The thesis concludes that the Avignon period cannot be interpreted exclusively as an era of decline or of papal disengagement from the East. On the contrary, it was a period of intense activity, during which papal policy sought to reshape the forms of its presence in the Greek-speaking world through a complex network of diplomatic, ecclesiastical, and monastic mechanisms. Despite the failure of the projects for ecclesiastical union and the persistence of political tensions, contacts between East and West during the fourteenth century were more frequent, more substantial and more multifaceted than they are often portrayed in modern historiography.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τις σχέσεις της παπωσύνης της Αβινιόν με τον ελληνόφωνο κόσμο κατά τον 14ο αιώνα, με ιδιαίτερη έμφαση στη δράση των επαιτικών ταγμάτων, στις παποβυζαντινές διπλωματικές επαφές και στις πολιτικές και εκκλησιαστικές στρατηγικές που διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο της κρίσης της ύστερης μεσαιωνικής Ανατολής. Σκοπός της έρευνας είναι η επανεξέταση των σχέσεων Ανατολής και Δύσης πέρα από στερεοτυπικές ή αποκλειστικά συγκρουσιακές αναγνώσεις, μέσα από τη μελέτη των πρωτογενών πηγών και την ανάλυση των ευρύτερων ιστορικών και πολιτικών συνθηκών της εποχής. Η μελέτη εστιάζει κυρίως στην περίοδο από τις αρχές του 14ου αιώνα έως την επιστροφή της παπικής έδρας στη Ρώμη και εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η παπική αυλή της Αβινιόν αντιλαμβανόταν τον ελληνόφωνο χώρο, τις πολιτικές οντότητες της Ανατολής και τις δυνατότητες εκκλησιαστικής προσέγγισης με το Βυζάντιο. Παράλληλα, αναλύονται οι μεταβολές που σημειώθηκαν στην παπική πολιτική υπό το βάρος των γεωπολιτικών εξελίξεων της εποχής, όπως η τουρκική προέλαση στη Μικρά Ασία και τα Βαλκάνια, η κρίση της βυζαντινής αυτοκρατορίας, οι εμφύλιες συγκρούσεις και οι ανταγωνισμοί των λατινικών και ιταλικών πολιτικών δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στον ρόλο των επαιτικών ταγμάτων, κυρίως των Φραγκισκανών και των Δομινικανών, ως φορέων της παπικής παρουσίας και πολιτικής στον ελληνόφωνο χώρο. Η διατριβή εξετάζει τη δραστηριότητά τους στην Κωνσταντινούπολη κυρίως, στη λατινοκρατούμενη Ελλάδα, στα νησιά του Αιγαίου και σε περιοχές της ανατολικής Μεσογείου, αναδεικνύοντας τη σύνδεσή τους με τις παπικές επιδιώξεις, τη διπλωματική κινητικότητα της εποχής και τις προσπάθειες εκκλησιαστικής προσέγγισης με την Ανατολή. Παράλληλα, αναλύεται ο τρόπος με τον οποίο τα τάγματα αυτά λειτούργησαν ως δίκτυα επικοινωνίας, πληροφόρησης και διαμεσολάβησης ανάμεσα στην Αβινιόν, τις λατινικές ηγεμονίες και το βυζαντινό περιβάλλον. Η έρευνα βασίζεται κυρίως σε πρωτογενές αρχειακό και εκδομένο υλικό, όπως τα παπικά μητρώα (registra pontificia) της Αβινιόν, τα βουλλάρια των επαιτικών ταγμάτων, διπλωματικά έγγραφα, βυζαντινές αφηγηματικές πηγές και κανονικά κείμενα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη συγκριτική ανάγνωση λατινικών και βυζαντινών πηγών, με στόχο την αποφυγή μονοδιάστατων ερμηνειών και την ανάδειξη της πολυπλοκότητας των σχέσεων ανάμεσα στις δύο πλευρές. Η διατριβή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η περίοδος της Αβινιόν δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως εποχή παρακμής ή απομάκρυνσης της παπωσύνης από την Ανατολή. Αντιθέτως, πρόκειται για μια περίοδο έντονης κινητικότητας, κατά την οποία η παπική πολιτική επιχείρησε να αναδιαμορφώσει τους τρόπους παρουσίας της στον ελληνόφωνο χώρο μέσα από ένα σύνθετο πλέγμα διπλωματικών, εκκλησιαστικών και μοναστικών μηχανισμών. Παρά τις αποτυχίες των σχεδίων ένωσης και τις διαρκείς πολιτικές εντάσεις, οι επαφές Ανατολής και Δύσης κατά τον 14ο αιώνα υπήρξαν συχνότερες, βαθύτερες και περισσότερο πολύπλευρες από όσο συνήθως παρουσιάζονται στη νεότερη ιστοριογραφία.

La présente thèse doctorale étudie les relations entre la papauté d’Avignon et le monde hellénophone au XIVe siècle, en mettant particulièrement l’accent sur l’action des ordres mendiants, les contacts diplomatiques entre la papauté et Byzance ainsi que les stratégies politiques et ecclésiastiques développées dans le contexte de la crise de l’Orient médiéval tardif. Cette recherche vise à réexaminer les rapports entre l’Orient et l’Occident au-delà des interprétations stéréotypées ou exclusivement conflictuelles, à travers l’étude des sources primaires et l’analyse des conditions historiques et politiques de l’époque. L’étude se concentre principalement sur la période allant du début du XIVe siècle jusqu’au retour de la papauté à Rome et examine la manière dont la cour pontificale d’Avignon percevait l’espace hellénophone, les entités politiques orientales et les possibilités de rapprochement ecclésiastique avec Byzance. Elle analyse également les transformations de la politique pontificale sous l’effet des évolutions géopolitiques de l’époque, telles que l’expansion turque en Asie Mineure et dans les Balkans, la crise de l’Empire byzantin, les guerres civiles ainsi que les rivalités des puissances latines et italiennes en Méditerranée orientale. Une attention particulière est accordée au rôle des ordres mendiants, principalement les Franciscains et les Dominicains, en tant qu’agents de la présence et de la politique pontificales dans le monde hellénophone. La thèse examine leur activité principalement à Constantinople, ainsi que dans la Grèce sous domination latine, dans les îles de la mer Égée et dans certaines régions de la Méditerranée orientale, en mettant en évidence leur lien avec les objectifs pontificaux, la mobilité diplomatique de l’époque et les efforts de rapprochement ecclésiastique avec l’Orient. Elle met également en évidence la manière dont ces ordres ont fonctionné comme des réseaux de communication, d’information et de médiation entre la papauté, les principautés latines et le milieu byzantin. La recherche repose principalement sur des sources publiées, notamment les registres pontificaux d’Avignon, les Bullaria des ordres mendiants, des documents diplomatiques, des sources narratives byzantines et des textes canoniques. Une importance particulière est accordée à la lecture comparative des sources latines et byzantines afin d’éviter des interprétations unilatérales et de mettre en lumière la complexité des relations entre les deux mondes. La thèse conclut que la période avignonnaise ne peut être interprétée uniquement comme une époque de déclin ou d’éloignement de la papauté vis-à-vis de l’Orient. Il s’agit plutôt d’une période de forte mobilité, au cours de laquelle la politique pontificale chercha à redéfinir les modalités de sa présence dans l’espace hellénophone à travers un ensemble complexe de mécanismes diplomatiques, ecclésiastiques et monastiques. Malgré l’échec des projets d’union et les tensions politiques permanentes, les contacts entre l’Orient et l’Occident au XIVe siècle furent plus fréquents, plus profonds et plus multiformes qu’ils ne sont généralement présentés dans l’historiographie moderne.