Η κατανομή των επιδοτήσεων στα πλαίσια της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (Κ.Α.Π.) στην Ελλάδα και η συμβολή τους στο αγροτικό εισόδημα: ανισότητες-επιδράσεις-αποτελέσματα

Abstract

The present doctoral thesis investigates the contribution of subsidies under the Common Agricultural Policy (CAP) of the European Union to the formation of agricultural income in Greece. Through a systematic analysis of historical, institutional, economic, and social parameters, it examines the extent to which different forms of subsidies affect both the level and the distribution of income among Greek agricultural holdings, with particular emphasis on the income inequalities generated or intensified through these mechanisms. The contribution of the thesis lies in the in-depth clarification of the complex relationship between subsidies and income, as well as the social impacts of the CAP, providing a comprehensive framework for evaluating support policies and proposing the design of more effective and socially just agricultural development policies at both national and European levels. The study initially outlines the historical, institutional, and political background of the CAP, from the early reforms of the 1980s and 1990s (MacSharry Reform, Agenda 2000) to the more recent changes (2003–2004 reform, “Health Check” of 2008, and the 2014–2020 reform period), placing particular emphasis on the changes these policies introduced in the allocation of subsidies. Special attention is given to the transition from coupled to decoupled payments and the significance of this shift for income support, production activity, and the structural adjustment of the agricultural sector. The analysis then proceeds to examine the economic and social effects of subsidies, including their impact on agricultural productivity, investment, employment, regional development, and social dimensions such as age structure and gender equality within the agricultural population. The findings indicate that subsidies play a crucial role in stabilizing agricultural incomes and ensuring the economic survival of many small and medium-sized producers, while simultaneously contributing to the preservation of rural communities and mitigating the adverse effects of market forces and climate change. The empirical component of the thesis is based on the quantitative analysis of data drawn from Eurostat databases and the Farm Accountancy Data Network (FADN). Through an extensive comparative analysis between Greece and the European Union, the study identifies the lag of Greek agricultural income relative to the European average, as well as the limited effectiveness of CAP convergence policies in reducing these disparities. The results reveal clear shortcomings and weaknesses in the methodology of subsidy allocation, which reinforce existing income disparities between agricultural holdings of different sizes. Furthermore, employing statistical and econometric methods, the research examines the effects of subsidies on various income measures (gross income, net value added, family income, and entrepreneurial income), as well as their distribution across farm size categories. The estimates highlight that subsidies constitute a key factor for the economic viability of agricultural holdings, while at the same time contributing to the widening of income inequalities, as they are predominantly directed toward larger production units. Finally, the thesis concludes with a critical evaluation of the findings and the presentation of policy recommendations aimed at enhancing the effectiveness and social justice of subsidy schemes. A more targeted approach to the distribution of support is proposed, based not solely on farm size but also on productive viability, social needs, and environmental management. The need for improved risk management and greater flexibility in the formulation of national agricultural development strategies is also emphasized.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τη συμβολή των επιδοτήσεων της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (Κ.Α.Π.) της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη διαμόρφωση του αγροτικού εισοδήματος στην Ελλάδα. Μέσα από τη συστηματική ανάλυση ιστορικών, θεσμικών, οικονομικών και κοινωνικών παραμέτρων, εξετάζει τον βαθμό στον οποίο οι διάφορες μορφές επιδοτήσεων επηρεάζουν τόσο το επίπεδο όσο και την κατανομή του εισοδήματος των ελληνικών αγροτικών εκμεταλλεύσεων, με ιδιαίτερη έμφαση στις εισοδηματικές ανισότητες που δημιουργούνται ή εντείνονται μέσω αυτών. Η συμβολή της διατριβής έγκειται στην εις βάθος αποσαφήνιση της σύνθετης σχέσης επιδοτήσεων-εισοδήματος και των κοινωνικών επιδράσεων της Κ.Α.Π., παρέχοντας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο αξιολόγησης των πολιτικών στήριξης και προτείνοντας τον σχεδιασμό πιο αποτελεσματικών και δίκαιων πολιτικών αγροτικής ανάπτυξης σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.Η μελέτη αρχικά καταγράφει το ιστορικό, θεσμικό και πολιτικό υπόβαθρο της Κ.Α.Π., από τις αρχικές μεταρρυθμίσεις των δεκαετιών του 1980 και του 1990 (MacSharry, Agenda 2000), μέχρι τις πιο πρόσφατες αλλαγές (2003–2004, «Έλεγχος Υγείας» 2008, μεταρρυθμίσεις 2014–2020), δίνοντας έμφαση στις αλλαγές που επέφεραν οι πολιτικές αυτές στον τρόπο κατανομής των ενισχύσεων. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στη μετάβαση από συνδεδεμένες σε αποσυνδεδεμένες ενισχύσεις και στη σημασία που έχει αυτή η μετάβαση στην εισοδηματική στήριξη των παραγωγών, στην παραγωγική δραστηριότητα και στη διαρθρωτική προσαρμογή του αγροτικού τομέα. Η ανάλυση συνεχίζεται με τη διερεύνηση των οικονομικών και κοινωνικών επιδράσεων των επιδοτήσεων, συμπεριλαμβανομένης της επίδρασής τους στη γεωργική παραγωγικότητα, στις επενδύσεις, στην απασχόληση, στην περιφερειακή ανάπτυξη και στις κοινωνικές παραμέτρους, όπως η ηλικιακή διάρθρωση και η ισότητα των φύλων στον αγροτικό πληθυσμό. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι οι επιδοτήσεις διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη σταθεροποίηση των αγροτικών εισοδημάτων και στην οικονομική επιβίωση πολλών μικρομεσαίων παραγωγών, ενώ παράλληλα συντελούν στη διατήρηση των αγροτικών κοινωνιών και στην άμβλυνση των αρνητικών συνεπειών της αγοράς και της κλιματικής αλλαγής.Το εμπειρικό μέρος της διατριβής βασίζεται στην ποσοτική ανάλυση δεδομένων που προέρχονται από τις βάσεις της Eurostat και το σύστημα Farm Accountancy Data Network (F.A.D.N.). Μέσα από εκτενή συγκριτική ανάλυση Ελλάδας-ΕΕ, διαπιστώνεται η υστέρηση του ελληνικού αγροτικού εισοδήματος σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, καθώς και η περιορισμένη αποτελεσματικότητα των πολιτικών σύγκλισης της Κ.Α.Π. όσον αφορά την άμβλυνση αυτών των διαφορών. Η μελέτη αποκαλύπτει σαφείς ελλείψεις και αδυναμίες στη μεθοδολογία κατανομής των ενισχύσεων, οι οποίες ενισχύουν τις υφιστάμενες εισοδηματικές διαφορές μεταξύ εκμεταλλεύσεων διαφορετικού μεγέθους.Επιπλέον, χρησιμοποιώντας στατιστικές και οικονομετρικές μεθόδους, η έρευνα εξετάζει τις επιδράσεις των επιδοτήσεων στα διάφορα εισοδηματικά μεγέθη (ακαθάριστο εισόδημα, καθαρή προστιθέμενη αξία, οικογενειακό και επιχειρηματικό εισόδημα), καθώς και την κατανομή τους ανά κατηγορία μεγέθους εκμετάλλευσης. Οι εκτιμήσεις αναδεικνύουν ότι οι επιδοτήσεις αποτελούν καθοριστικό στοιχείο για την οικονομική βιωσιμότητα των εκμεταλλεύσεων, αλλά παράλληλα συμβάλλουν και στην αύξηση των εισοδηματικών ανισοτήτων, καθώς κατευθύνονται κυρίως προς τις μεγαλύτερες μονάδες. Τέλος, η διατριβή ολοκληρώνεται με την κριτική αξιολόγηση των ευρημάτων και την παρουσίαση πολιτικών προτάσεων που στοχεύουν στην ενίσχυση της αποτελεσματικότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης των επιδοτήσεων. Προτείνεται μια πιο στοχευμένη προσέγγιση στη διανομή των ενισχύσεων με βάση όχι μόνο το μέγεθος των εκμεταλλεύσεων αλλά και την παραγωγική τους βιωσιμότητα, τις κοινωνικές ανάγκες και την περιβαλλοντική διαχείριση. Επισημαίνεται επίσης η ανάγκη καλύτερης διαχείρισης κινδύνων και μεγαλύτερης ευελιξίας στη διαμόρφωση εθνικών στρατηγικών για την αγροτική ανάπτυξη.