Εκπαιδευτικό πρόγραμμα πρόληψης και παρέμβασης για τον θάνατο και τη διαχείριση του πένθους για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας σύμφωνα με την ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία

Abstract

The purpose of this research is to examine whether the implementation of an educational program of prevention and intervention according to the orthodox Christian teaching for preschool and first school children can change their initial perceptions, feelings and attitudes about death and management of mourning. The results of the research showed that the children with their participation in the educational program were cognitively empowered. They improved their understanding of death, understood it as a normal event in the cycle of life, realized that life continues after death, they learned about the stages of grief, learned grief management techniques, learned to support bereaved persons and learned about orthodox death rites. In addition, regarding the emotional domain, they learned to express, recognize and name the feelings caused by death, they were freed from the fear and despair caused by death, they externalized their personal experiences and were able to keep the memory of the deceased as part of their lives, accept death and invest in new relationships. Finally, they acquired an optimistic and hopeful view of death and a positive attitude toward death-related issues, willing to participate in orthodox death rites and establish new relationships after the death of a loved one. Although some of the preschoolers had difficulty understanding irreversibility and the permanence of death, besides, they were able to respond as well as the older children, to the rest of the subjects taught. In addition, the research showed that in Cypriot society the taboo of death still exists, resulting in children having ignorance or semi-knowledge, distorted perceptions and remaining unprepared for an inevitable event of death. Also, it appeared that the children's parents had a need for information and training on death issues, as their ignorance created fear and hindered their conversations with their children. The contribution of the specific research to the scientific dialogue is important as it comes to cover the educational deficiencies identified, combining the knowledge of Theology, Education and Psychology. Also, from a practical point of view, it offers the scientific community an organized and evaluated prevention and intervention program for ages that other researchers have not yet dealt with. This research lays the foundations in Pre-Primary Education for education around death and grief management, so that Bereavement education can continue smoothly and without gaps in Primary Education as well. In addition, this specific research is a complete proposal, which can be a ready-made, evaluated tool in the hands of those who deal with children's health, after of course they are first trained on the issues of Death Education so that they can apply it correctly. This research can be a source of inspiration for future research, but also a basis for training teachers with seminars and conferences, for offering lectures to parents and for preparing advisory manuals and to revise the detailed program of Cyprus with the official inclusion of the specific program in it.

Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι να εξετάσει κατά πόσο η εφαρμογή ενός εκπαιδευτικού προγράμματος πρόληψης και παρέμβασης σύμφωνα με την ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία για παιδιά προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας μπορεί να αλλάξει τις αρχικές τους αντιλήψεις, τα συναισθήματα και τις στάσεις τους για τον θάνατο και τη διαχείριση του πένθους. Η έρευνα έδειξε ότι τα παιδιά με τη συμμετοχή τους στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα ενδυναμώθηκαν γνωσιολογικά. Βελτίωσαν τις αντιλήψεις τους για τον θάνατο, τον κατανόησαν ως ένα φυσιολογικό γεγονός στον κύκλο της ζωής, αντιλήφθηκαν ότι η ζωή συνεχίζεται μετά θάνατο, έμαθαν για τα στάδια του πένθους, γνώρισαν τεχνικές διαχείρισης του πένθους, μάθανε να υποστηρίζουν πρόσωπα που πενθούν και γνώρισαν τις ορθόδοξες τελετές θανάτου. Επιπλέον, όσον αφορά στον συναισθηματικό τομέα, έμαθαν να εκφράζουν, να αναγνωρίζουν και να ονομάζουν τα συναισθήματα που τους προκαλεί ο θάνατος, απελευθερώθηκαν από το φόβο και την απελπισία του θανάτου, εξωτερίκευσαν προσωπικές τους εμπειρίες, μπόρεσαν να κρατήσουν την ενθύμηση του εκλιπόντος ως κομμάτι της ζωής τους, μπόρεσαν να αποδεχτούν τον θάνατο και να επενδύσουν σε νέες σχέσεις. Τέλος, απέχτησαν μια αισιόδοξη και ελπιδοφόρα θεώρηση του θανάτου και θετική στάση για τα θέματα που άπτονται του θανάτου, επιθυμώντας να συμμετάσχουν σε ορθόδοξες τελετές θανάτου και να δημιουργήσουν νέες σχέσεις μετά τον θάνατο κάποιου αγαπημένου τους. Αν και μερικά από τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας είχαν δυσκολία να αντιληφθούν την μη αντιστρεψιμότητα και τη μονιμότητα του θανάτου, μπόρεσαν να ανταποκριθούν στα υπόλοιπα θέματα που διδαχθήκαν στον ίδιο βαθμό με τα μεγαλύτερα παιδιά, της πρώτης σχολικής ηλικίας. Επιπλέον, η έρευνα έδειξε ότι στην κυπριακή κοινωνία το ταμπού του θανάτου ακόμη υφίσταται με αποτέλεσμα τα παιδιά να έχουν άγνοια ή ημιμάθεια, διαστρεβλωμένες αντιλήψεις και να παραμένουν απροετοίμαστα να αντιμετωπίσουν περιστατικά θανάτου. Επίσης, μέσα από την παρούσα έρευνα φάνηκε ότι οι γονείς των παιδιών έχουν την ανάγκη της επιμόρφωσης σε θέματα θανάτου, καθώς η άγνοιά τους δημιουργούσε φόβο και παρεμπόδισε τις συνομιλίες τους με τα παιδιά τους. Η συνεισφορά της συγκεκριμένης έρευνας στον επιστημονικό διάλογο είναι σημαντική καθώς έρχεται να καλύψει τις εκπαιδευτικές ελλείψεις που εντοπίστηκαν, συνδυάζοντας τις γνώσεις της Θεολογίας, της Εκπαίδευσης και της Ψυχολογίας. Ακόμη, από πρακτικής πλευράς προσφέρει στην επιστημονική κοινότητα ένα οργανωμένο και αξιολογημένο πρόγραμμα πρόληψης και παρέμβασης για ηλικίες με τις οποίες άλλοι ερευνητές δεν έχουν ασχοληθεί. Ακόμη, η παρούσα έρευνα βάζει τις βάσεις στην Προδημοτική Εκπαίδευση για την αγωγή γύρω από τον θάνατο και τη διαχείριση του πένθους, ώστε να μπορεί να συνεχιστεί η Περιθανάτια αγωγή ομαλά και χωρίς κενά και στη Δημοτική Εκπαίδευση. Επιπλέον, η συγκεκριμένη έρευνα είναι μια ολοκληρωμένη πρόταση, η οποία μπορεί να αποτελέσει ένα έτοιμο, αξιολογημένο εργαλείο στα χέρια όσων ασχολούνται με την υγεία του παιδιού, αφού βέβαια πρώτα επιμορφωθούν πάνω σε θέματα Περιθανάτιας Αγωγής για να μπορούν να το εφαρμόσουν ορθά. Τέλος, η παρούσα έρευνα μπορεί να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για μελλοντικές έρευνες, αλλά και βάση για την επιμόρφωση εκπαιδευτικών με σεμινάρια και συνέδρια, για την προσφορά διαλέξεων σε γονείς και για την ετοιμασία συμβουλευτικών εγχειριδίων και την αναθεώρηση του αναλυτικού προγράμματος της Κύπρου με την επίσημη ένταξη του συγκεκριμένου προγράμματος σε αυτό.