Από την προφορικότητα στην οθόνη: διδάσκοντας λαϊκές και παραδοσιακές μουσικές με νέες τεχνολογίες

Abstract

The present doctoral dissertation addresses the formulation, implementation, and evaluation of effective instructional practices for accordion and music theory teaching within the context of Greek formal education. The research stems from the identification of a significant institutional and methodological gap, as the existing framework lacks specific pedagogical guidelines for teaching popular music, leaving educators without methodological support methodologically helpless regarding the modes of instruction. The study is grounded in the pedagogical principle that teaching a musical instrument should not be conceived as an isolated or purely technical process, but should be organically connected to music theory for the holistic musicianship to be cultivated (Elliot, 1995). Under the prism of social constructivism, music theory and accordion performance are regarded as two equal and interdependent components of music learning, thus avoiding the risk of mechanical training that undervalues the overall development of learners. This study attempted to address and fill this gap by highlighting effective and common instructional practices that integrate the repertoire of Greek oral traditions into formal education, while simultaneously ensuring the learner’s theoretical and musical development. For the needs of the research, a qualitative action research methodology was adopted within the theoretical framework of social constructivism. The research intervention was developed in two distinct chronological phases: first, during the Covid-19 pandemic period, under a regime of exclusive distance education, and subsequently, under conventional conditions of face-to-face teaching conditions. The final convenience sample of the research consisted of 68 students (27 male and 41 female), aged 7-23 years, from informal educational settings and Music Schools. Data was collected through participant observation, reflective diaries, and video recordings, and were analyzed using the method of qualitative thematic analysis. The findings demonstrated that the effectiveness of asynchronous home study was significantly enhanced through the combined use of two categories of digital audiovisual material: Capture Video, namely direct recordings from a smart device aimed at the personalized transmission of style and expression, and Edited Videos, namely standardized YouTube-based guides for mastering rhythm and technical flow. This combination developed an effective blended (hybrid) learning system. The design of the lessons, materials, and learning environment followed the principles of Universal Design for Learning (UDL), the Theory of Multiple Intelligences (Gardner), and Multimodality, while also drawing on characteristics of contemporary instrumental music pedagogy. Furthermore, the research demonstrated the value of holistic musicianship instruction through the organic connection of instrumental teaching with music theory and solfège, breaking the isolation and exclusivity of the traditional individual lesson. The introduction of gamification and digital board games functioned as a strong sourse of intrinsic motivation, reducing digital isolation, and learning anxiety both during quarantine and in the face-to-face classroom. Students’ progress was validated through triangulation, including thematic analysis of videos, participant questionnaires, positive performance in formal education examinations, as well as an official school counselor’s report that evaluated the lessons as being of exceptional quality. In conclusion, the dissertation confirms that technology can serve as a highly effective supportive medium for learning, under the prerequisite that the teaching staff remains at the reflective and pedagogical core of the process. The study presents a functional set of instructional practices, and demonstrates that the integration of oral tradition into the formal framework is feasible. Moreover, it offers a model of instructional flexibility that can be adapted to future social, educational, or geographical adversities.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται τη διαμόρφωση, εφαρμογή και αξιολόγηση αποτελεσματικών διδακτικών πρακτικών για το ακορντεόν και τη θεωρία της μουσικής στο πλαίσιο της ελληνικής τυπικής εκπαίδευσης. Η έρευνα εκκινεί από τη διαπίστωση ενός σημαντικού θεσμικού και μεθοδολογικού κενού, καθώς το υπάρχον πλαίσιο στερείται συγκεκριμένων παιδαγωγικών οδηγιών για τη διαχείριση της προφορικής παράδοσης, αφήνοντας τους εκπαιδευτικούς μεθοδολογικά αβοήθητους ως προς τον τρόπο μετάδοσης. Η προσέγγιση αυτή εδράζεται στην παιδαγωγική αρχή ότι η διδασκαλία ενός μουσικού οργάνου δεν μπορεί να νοηθεί ως μια μεμονωμένη ή στείρα τεχνική διαδικασία, αλλά οφείλει να συνδέεται οργανικά με τη θεωρία της μουσικής για την ολιστική καλλιέργεια της μουσικότητας (Elliott, 1995). Υπό το πρίσμα του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού, η θεωρία της μουσικής και η εκτελεστική πράξη (ακορντεόν) αποτελούν δύο ισότιμες και αλληλεπιδρώσες συνιστώσες της μουσικής μάθησης, αποτρέποντας τον κίνδυνο μιας μηχανικής κατάτμησης που υποτιμά τη συνολική καλλιτεχνική ανάπτυξη των εκπαιδευομένων. Η παρούσα μελέτη επιχείρησε να καλύψει αυτό το κενό αναδεικνύοντας αποτελεσματικές και διδακτικές πρακτικές που εντάσσουν το ρεπερτόριο των ελληνικών προφορικών παραδόσεων στην τυπική εκπαίδευση, διασφαλίζοντας παράλληλα την ολιστική θεωρητική ανάπτυξη των εκπαιδευομένων. Για τις ανάγκες της έρευνας υιοθετήθηκε η ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση της Έρευνας Δράσης (Action Research) υπό το θεωρητικό πρίσμα του κοινωνικού κονστρουκτιβισμού. Η ερευνητική παρέμβαση αναπτύχθηκε σε δύο διακριτές χρονικές φάσεις: αρχικά, κατά την περίοδο της πανδημίας του Covid-19 υπό καθεστώς αποκλειστικά εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, και ακολούθως, σε συνθήκες συμβατικής διά ζώσης μάθησης. Το τελικό δείγμα ευκολίας της έρευνας διαμορφώθηκε σε 68 μαθητές και μαθήτριες (27 μαθητές και 41 μαθήτριες, ηλικίας 7-23 ετών) από ωδειακές δομές και Μουσικά Σχολεία. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω συμμετοχικής παρατήρησης, ημερολογίων αναστοχασμού, βιντεοσκοπήσεων και αναλύθηκαν με τη μέθοδο της ποιοτικής θεματικής ανάλυσης. Τα αποτελέσματα της έρευνας κατέδειξαν ότι η αποτελεσματικότητα της ασύγχρονης μελέτης στο σπίτι ενισχύθηκε καθοριστικά μέσα από τη συνδυαστική χρήση δύο κατηγοριών ψηφιακού οπτικοακουστικού υλικού: των Βίντεο Αποτύπωσης (άμεσες καταγραφές έξυπνης συσκευής για την εξατομικευμένη μεταφορά του ύφους και της έκφρασης) και των Βίντεο Επεξεργασίας (τυποποιημένοι οδηγοί στο YouTube για την εμπέδωση του ρυθμού και της τεχνικής ροής), εδραιώνοντας ένα επιτυχημένο μεικτό (υβριδικό) σύστημα μάθησης. Ο σχεδιασμός των μαθημάτων, του υλικού και του χώρου υπάκουσε στις αρχές του Καθολικού Σχεδιασμού (UDL), της Θεωρίας της Πολλαπλής Νοημοσύνης (Gardner) και της πολυτροπικότητας (Multimodality), ενώ άντλησε χαρακτηριστικά από μεθόδους διδακτικής των μουσικών οργάνων που έχουν αναπτυχθεί στην σύγχρονη παιδαγωγική. Επιπλέον, η έρευνα απέδειξε την αξία της ολιστικής διδασκαλίας της μουσικότητας μέσω της οργανικής σύνδεσης του οργάνου με το μάθημα της θεωρίας και του σολφέζ, σπάζοντας τη στατικότητα και τη μοναχικότητα του παραδοσιακού ατομικού μαθήματος. Η εισαγωγή της παιχνιδοποίησης (gamification) και των ψηφιακών επιτραπέζιων παιχνιδιών λειτούργησε ως ισχυρό εσωτερικό κίνητρο, εξουδετερώνοντας την ψηφιακή απομονώση, μειώνοντας το μαθησιακό άγχος τόσο στην καραντίνα όσο και στη δια ζώσης τάξη. Η πρόοδος των μαθητών επικυρώθηκε μέσω τριγωνοποίησης, περιλαμβάνοντας θεματική ανάλυση βίντεο, ερωτηματολόγια στους συμμετέχοντες και στις συμμετέχουσες, θετικές επιδόσεις στις εξετάσεις του τυπικού πλαισίου εκπαίδευσης, καθώς και σε επίσημη έκθεση σχολικής συμβούλου που βαθμολόγησε τα μαθήματα ως εξαιρετικής ποιότητας. Συμπερασματικά, η διατριβή επιβεβαιώνει ότι η τεχνολογία αποτελεί ένα εξαιρετικό υποστηρικτικό μέσο που διευκολύνει τη μεταγνώση, υπό την απαραίτητη προϋπόθεση ότι το εκπαιδευτικό προσωπικό παραμένει στο κεντρικό, αναστοχαστικό επίκεντρο της διαδικασίας. Η μελέτη καταθέτει ένα λειτουργικό σώμα διδακτικών πρακτικών, αποδεικνύοντας ότι η ένταξη της προφορικής παράδοσης στο τυπικό πλαίσιο είναι εφικτή, προσφέροντας ένα μοντέλο διδακτικής ευελιξίας προσαρμόσιμο σε μελλοντικές κοινωνικές ή γεωγραφικές αντιξοότητες.